این رویداد به نام سیروس پرهام، از بنیانگذاران آرشیو ملی ایران، نامگذاری شده است و میکوشد پژوهشگران، دانشجویان و صاحبان ایده را به شناخت، حفاظت و بهرهگیری علمی از اسناد ترغیب کند؛ اسنادی که در قالب نامهها، تصاویر، گزارشهای اداری، پروندهها و مجموعههای شخصی، بخش مهمی از حافظه تاریخی و جمعی جامعه را در خود جای دادهاند.
برای تبیین ایده شکلگیری این جایزه، اهداف و محورهای آن، شیوه ارزیابی آثار و چشمانداز ارتباط میان آرشیو ملی و جامعه علمی، با علیرضا ملائی توانی، دبیر علمی جایزه سیروس پرهام، گفتوگو کردهایم. متن این مصاحبه در ادامه آمده است.
ایده شکلگیری این جایزه چگونه به وجود آمد و قرار است چه خلأیی را در حوزه اسناد و مطالعات آرشیوی پر کند؟
برای پاسخ به این پرسش باید به زندگی و کارنامه سیروس پرهام بازگردیم. به گمان من، او را باید در ردیف شخصیتهای مؤسس تاریخ معاصر ایران قرار داد؛ شخصیتهایی که یک نیاز ملی را تشخیص دادند و برای رفع آن، نهادهایی ماندگار بنیان گذاشتند.
پرهام متوجه شده بود که در سازمانها و نهادهای کشور، حجم زیادی از اسناد و مدارک تولید میشود، اما این اسناد اغلب از بین میروند، در بایگانیهای راکد باقی میمانند یا امکان دسترسی به آنها وجود ندارد. از همین نیاز، اندیشه تأسیس آرشیو ملی شکل گرفت؛ مرکزی برای گردآوری، نگهداری و ساماندهی اسناد مکتوب، صوتی، تصویری و دیگر آثاری که بخشی از میراث فکری و معنوی ما هستند.
هرچند اهمیت این موضوع فقط به شخصیت سیروس پرهام محدود نمیشود. اصل اندیشه آرشیو و حفظ اسناد نیز بسیار مهم است، زیرا در تاریخ ایران، نگهداری نظاممند اسناد چندان به یک سنت تبدیل نشده و بخش بزرگی از منابع تاریخی ما از بین رفته است. آرشیو میتواند این اسناد را گردآوری و فهرستنویسی کند و در اختیار پژوهشگران و جامعه علمی قرار دهد.
بنابراین، شکلگیری این جایزه بر دو محور استوار است: پاسداشت جایگاه سیروس پرهام بهعنوان بنیانگذار یک نهاد علمی و فرهنگی، و تقویت اندیشه حفظ و توسعه اسناد و مطالعات آرشیوی. گسترش این نهاد در مراکز استانی نیز نشان میدهد که این فکر، عمیق و همچنان موردنیاز جامعه است.
با توجه به اینکه طی سالهای گذشته رویدادهای علمی متعددی در کتابخانه ملی برگزار شده است، نخستین دوره جایزه سیروس پرهام چه ویژگی یا تفاوتی با دیگر رویدادهای علمی مشابه دارد؟
این جایزه نخستین تجربه از نوع خود است و پیش از این رویداد مشابهی با چنین رویکردی نداشتهایم. البته سازمان اسناد و کتابخانه ملی جشنوارههای دیگری برگزار میکند که مهمترین آنها «جشنواره پژوهش» است و تاکنون شانزده دوره از آن برگزار شده است. آن جشنواره حوزههای گستردهای، از جمله سند، کتاب و ایدههای مرتبط با ارتقای خدمات و جایگاه ملی و بینالمللی سازمان را در بر میگیرد.
اما جایزه پرهام بهطور اختصاصی و برای نخستینبار با این ساختار شکل گرفته است. به همین دلیل، تا زمانی که دوره نخست آن برگزار و از نظر علمی و اجرایی ارزیابی نشود، نمیتوان مقایسه دقیقی با رویدادهای دیگر انجام داد؛ هرچند امیدواریم به رویدادی مؤثر و ماندگار تبدیل شود.
برای برگزاری این دوره، کمیتهای علمی متشکل از صاحبنظران دانشگاهها و مؤسسات مختلف تشکیل شد و چندین جلسه برای دریافت دیدگاهها و تدوین چارچوب جشنواره برگزار کردیم. قرار بود مراسم در ۱۲ اردیبهشت، همزمان با روز اسناد ملی، برگزار شود؛ اما به دلیل شرایط بحرانی و ناامن کشور به تعویق افتاد.
در فراخوان جشنواره بر نوآورانه و کاربردی بودن پژوهشها تأکید شده است. منظور از این دو ویژگی چیست؟
در گذشته، یکی از فعالیتهای رایج آرشیوها این بود که مجموعهای از اسناد مرتبط با یک موضوع را گردآوری، فهرستنویسی و در قالب کتاب منتشر کنند. در ایران نیز درباره موضوعاتی مانند کشف حجاب، واقعه گوهرشاد و تحولات دهههای سی تا پنجاه، مجموعه اسناد متعددی منتشر شده است. این شیوه همچنان ارزشمند است، بهویژه زمانی که اسناد موجود در آرشیوهای خارجی، مانند اسناد بریتانیا، روسیه یا عثمانی، در اختیار پژوهشگران ایرانی قرار میگیرد؛ اما امروز نیازهای حوزه آرشیو فراتر از انتشار کتاب اسناد است.
منظور از پژوهش نوآورانه و کاربردی، ارائه راهها و ایدههای تازه برای شناسایی، حفظ، ساماندهی و دسترسپذیر کردن اسناد است. باید بتوانیم اسناد موجود در آرشیوها، بایگانی سازمانها و مجموعههای خانوادگی را گردآوری کنیم، بخوانیم، فهرستنویسی و موضوعبندی کنیم و به شکلی علمی در اختیار پژوهشگران قرار دهیم.
پژوهش کاربردی همچنین میتواند با تکیه بر اسناد، زوایای ناشناخته تاریخ را روشن کند؛ موضوعات، شخصیتها و جریانهایی که در منابع متعارف تاریخی کمتر دیده شدهاند. بنابراین، هر ایده یا ابتکاری که این فرایند را تسهیل کند و به سازمان اسناد و کتابخانه ملی برای شناسایی و عرضه گنجینههای پنهان اسنادی یاری برساند، میتواند مصداق نوآوری و کاربردی بودن باشد و در این جشنواره مورد حمایت قرار گیرد.
با توجه به اینکه دامنه کسانی که قصد دارند در این فراخوان شرکت کنند گستردگی زیادی دارد، چه گروههایی میتوانند مخاطبان اصلی این جایزه باشند؟
آرشیو ملی ایران با وجود غنا و اهمیت فراوان، هنوز برای بسیاری از استادان، دانشجویان و پژوهشگران دانشگاهی چندان شناختهشده نیست و ارتباط منسجمی میان آن و جامعه علمی شکل نگرفته است. یکی از اهداف جایزه پرهام، تقویت همین ارتباط و جلب توجه پژوهشگران به ظرفیتهای آرشیو ملی است.
مخاطبان این جشنواره به یک رشته یا گروه خاص محدود نمیشوند. پژوهشگران حوزههای تاریخ، علوم سیاسی، جامعهشناسی، فرهنگ، اقتصاد، هنر، ورزش، صنعت و دیگر رشتهها میتوانند از اسناد موجود در آرشیو بهره ببرند. استادان، صاحبنظران، دانشجویان و پژوهشگران در سطوح مختلف، مخاطبان بالقوه این جشنواره هستند.
در این میان، جوانان نیز میتوانند از مخاطبان جدی این فراخوان باشند، مشروط بر آنکه در محورهای تعیینشده فعالیت کرده یا ایدهای مرتبط با اسناد ارائه دهند. این ایدهها میتواند حفظ و نگهداری اسناد، انتقال و اهدای آنها، گسترش ارتباط آرشیو ملی ایران با نهادهای مشابه خارجی یا اجرای پژوهشهای خلاقانه و نوآورانه را در بر بگیرد. هر طرحی که بتواند راهگشای مطالعات اسنادی و پژوهشهای مشابه در دیگر حوزهها باشد، ظرفیت حضور و ارزیابی در این برنامه علمی را دارد.
فرایند داوری این جایزه چگونه است، داوران چه کسانی هستند و آثار بر اساس چه معیارهایی ارزیابی میشوند؟
از آنجا که این جایزه نخستین دوره است، هنوز نمیتوان درباره جزئیات فرایند داوری با قطعیت کامل سخن گفت؛ اما چارچوب کلی آن مشخص شده است.
کمیته علمی جایزه سیروس پرهام تاکنون چند جلسه برگزار و محورهای فراخوان را تدوین کرده است. پس از دریافت آثار، این کمیته ابتدا آنها را از نظر انطباق با موضوعات و ضوابط جشنواره بررسی و دستهبندی میکند. آثاری که در ارزیابی اولیه از کیفیت و قابلیت لازم برخوردار باشند، برای داوری تخصصی انتخاب میشوند.
داوران متناسب با موضوع هر اثر تعیین خواهند شد. بخشی از آنان ممکن است از اعضای کمیته علمی و بخشی دیگر از استادان و متخصصان خارج از مجموعه باشند. ارزیابی آثار نیز بر اساس کاربرگها و شاخصهای مشخصی انجام میشود که برای هر یک از موضوعات جشنواره طراحی شدهاند. در عین حال، داوران میتوانند نکاتی را که خارج از شاخصهای پیشبینیشده است اما در ارزشگذاری اثر اهمیت دارد، در ارزیابی خود لحاظ کنند.
در پایان، نتایج داوری در کمیته علمی جمعبندی و بازبینی میشود و آثاری که بالاترین امتیاز و شایستگی علمی را داشته باشند، برای دریافت جایزه یا تقدیر انتخاب خواهند شد.
چه معیارهایی برای انتخاب آثار برتر در نظر گرفته شده است؟ مخاطبان بر چه اساسی میتوانند اثر خود را برای جشنواره ارسال کنند؟
معیارهای اصلی در محورهای فراخوان و پوستر جشنواره مشخص شدهاند. یکی از محورهای مهم، «پرهامشناسی» است که پژوهش درباره زندگی، اندیشهها، آثار و فعالیتهای علمی سیروس پرهام را در بر میگیرد.
بخش دیگر به ارائه ایدههای تازه در حوزه فعالیتهای آرشیوی مربوط است؛ از شناسایی و گردآوری اسناد گرفته تا حفظ، نگهداری، فهرستنویسی و دسترسپذیر کردن آنها برای پژوهشگران. شناسایی اسناد موجود در خانوادهها، سازمانها و نهادهایی که تاکنون کمتر مورد توجه آرشیو ملی قرار گرفتهاند نیز میتواند موضوع یک اثر یا ایده باشد.
در واقع، اثر برتر لزوماً فقط یک پژوهش دانشگاهی نیست. ممکن است فردی در یک اداره یا سازمان، با مسئله نگهداری اسناد و بایگانیهای راکد روبهرو شده و برای حل آن، ایدهای عملی و قابلتعمیم در سطح ملی ارائه کرده باشد. چنین طرحهایی نیز میتوانند در جشنواره بررسی و تقدیر شوند.
بنابراین، میزان انطباق اثر با محورهای فراخوان، تازگی ایده، کاربردی بودن و توانایی آن در حل مسائل حوزه اسناد و آرشیو، از معیارهای مهم ارزیابی خواهد بود.
در نهایت، پیام شما به دانشجویان و علاقهمندانی که میخواهند در این جشنواره شرکت کنند چیست؟
پیشنهاد من این است که همه کسانی که به تاریخ معاصر ایران، مسائل امروز کشور، هویت ملی و چالشهای جامعه میاندیشند، به اهمیت اسناد و آرشیو نیز توجه کنند. بخش مهمی از اطلاعات و ایدههای مرتبط با این موضوعات در اسناد موجود در خانوادهها، سازمانها، نهادها، گروههای علمی و محافل مختلف نهفته است. این اسناد باید شناسایی، گردآوری، حفظ و در معرض مطالعه قرار گیرند.
تقریباً همه افراد در طول زندگی خود اسنادی مانند مکاتبات، سوابق شغلی، درمانی، قضایی، سیاسی یا اجتماعی تولید میکنند. بنابراین، مسئله اسناد فقط به پژوهشگران یا نهادهای رسمی محدود نیست و همه ایرانیان به شکلی با آن ارتباط دارند.
هدف ما این است که آگاهی عمومی درباره جایگاه آرشیو ملی افزایش یابد و میان این نهاد، خانوادهها، دانشجویان، پژوهشگران و همه علاقهمندان پیوندی گستردهتر شکل بگیرد. از شرکتکنندگان، بهویژه جوانان، دعوت میکنم با ارائه پژوهشها و ایدههای تازه، به شناسایی و غنای منابع آرشیوی، افزایش کارآمدی آرشیو ملی و بهبود خدمات آن به جامعه کمک کنند.
منبع: کتابخانه ملی