این جلسه که به بازخوانی کارنامۀ زبانی و ادبی سعید نفیسی اختصاص داشت، با حضور استادان و اهل ادب و با حضور غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی؛ حسن انوری، ژاله آموزگار، علی‌اشرف صادقی، محمود عابدی، محمدرضا ترکی، اعضای پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، اعضای خانوادۀ سعید نفیسی و جمعی از استادان و صاحب‌نظران و علاقه‌مندان به آثار این ادیب، نویسنده، مترجم و مصحّح برگزار شد.
غلامعلی حداد عادل، با اشاره به اینکه فرهنگستان زبان و ادب فارسی در نظر دارد تا زمینۀ آشنایی بیشتر مفاخر فرهنگی و ادبی ایران به‌ویژه در صد سال اخیر را فراهم کند، گفت: «یکی از برنامه‌های فرهنگستان در این زمینه، بازخوانی کارنامۀ اعضای فرهنگستان اول و دوم و فرهنگستان کنونی است. برگزاری آیین شصمین سالگرد درگذشت سعید نفیسی نیز به همین منظور برگزار شده است.»
او به تعریف قالبی از اهالی ادب و فرهنگ در دوران پیش‌از انقلاب اسلامی اشاره کرده و توضیح داد: «چهره‌ها در کلیشه‌های جریانِ چپ، معرفی می‌شدند. این ارزیابی‌ها راه به جایی نمی‌برد و امروزه نمی‌تواند مورد قبول باشد، بنابراین باید روایت تازه‌ای از این افراد نقل کنیم.»
حداد عادل دلیل معرفی سوگیرانۀ اهالی فرهنگ و ادب را وجود چارچوب‌های خاص در معرفی افراد خواند و گفت: «اگر کسی در محدودۀ تعاریف مرسوم جریان غالب آن روزگار قرار نمی‌گرفت، شخصیت او جهت‌گیرانه و ناقص معرفی می‌شد، بنابراین باید چهره‌های درست و بررسی منصفانۀ کارنامۀ کاری افراد، آنها را دوباره به جامعه معرفی کرد.»
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی دربارۀ عرصه‌های مختلف کاری سعید نفیسی گفت: «او عرصه‌های گوناگون مانند سخنرانی، پژوهش، تألیف، تصحیح نسخ خطی و ترجمه را آزموده است، بنابراین می‌توان او را پُرکارترین چهرۀ ادبی در این حوزه‌ها دانست. نمونۀ کار ویژۀ او تصحیح بسیار خوب از دیوان هلالی جغتایی و ترجمۀ ایلیاد و اودیسۀ هومر دانست. از سوی دیگر، نفیسی، جوانان پژوهشگر را تشویق و آنها را با هر شکل ممکن یاری می‌کرد.»
پیشگام ادبیات‌نگاری ایران
مریم حسینی، عضو پیوسته و مدیر گروه پژوهش‌های ادبی فرهنگستان و دبیر علمی همایش، پس‌از خیرمقدم به مهمانان در توضیح برگزاری آیین بزرگداشت سعید نفیسی توضیح داد: «هدف از برگزاری این آیین، معرفی بهتر و بیشتر آثار سعید نفیسی است. او از اعضای فرهنگستان اول بود و جا داشت در موقعیتی مناسب از او تجلیل شود.»
حسینی ادامه داد: «آثار داستانیِ سعید نفیسی، درواقع خاطره‌هایی سیاسی و ادبی هستند. نفیسی مقاله‌های خود را با نام مستعار مرزبان رازی، در روزنامۀ شفق سرخ، منتشر می‌کرد. نفیسی عاشق ایران بود و به همین دلیل او را می‌توان مرزبانِ فرهنگیِ مرزهای ایران دانست.»
مدیر گروه پژوهش‌های ادبی فرهنگستان دربارۀ وسعت فعالیت‌های ادبی- فرهنگی نفیسی گفت: «در حال حاضر، صد و پنجاه و چهار اثر از او منتشر نشده است. این علاوه بر فعالیت‌های او در حوزۀ فرهنگ‌نویسی، داستان‌نویسی، شعر و تصحیح نسخ خطی است.»
حسینی اضافه کرد: «سعید نفیسی، پیشگام ادبیات‌نگاری ایران است و این همایش، می‌تواند آغازِ نفیسی‌پژوهشی در ایران باشد.»
او دربارۀ مهارت تصحیح سعید نفیسی از دیوان هلالی جغتایی گفت: «مقایسۀ تصحیح سعید نفیسی از این اثر با آنچه در سال گذشته منتشر شده است، بیانگر مهارت نفیسی در تصحیح متن‌های فارسی است. هیچ‌کسی به اندازۀ سعید نفیسی روی آثار خط و زبان قدیمی کار نکرده است.»
حسینی به توضیح دربارۀ ضرورت تصحیح متن‌های فارسی از نگاه سعید نفیسی گفت: «صد و یک اثر قدیمی هنوز تصحیح و چاپ نشده‌اند و آیندگان این کار را خواهند کرد.»
او در ادامه، کارنامۀ سعید نفیسی را از سه منظر بررسی کرد: نخست از منظر مُصحّح، دیگری از منظر پژوهشگر و درنهایت به عنوان کاتب. حسینی در این‌باره توضیح داد: «مجموعۀ آثاری که نفیسی تصحیح کرده است، پس‌از آشنایی با محمد قزوینی، به شکل آشکاری تغییرکرد. این نکته از آن جهت حائز اهمیت است که قزوینی، دقیق‌ترین مصحّح آثار ادبی ایران است. از منظر کاتب، نفیسی برای در درست داشتن نسخه‌های کمیاب، آنها را کتابت می‌کرده است تا بتواند نسخۀ موردنظر را داشته باشد.»
او دربارۀ نفیسی به عنوان پژوهشگر نیز گفت: «چاپ مجدد لباب‌الالباب، با تعلیقات سعید نفیسی، در نشر هرمس، قابل تحسین است. علاوه براینکه نگاه او در مقدمه‌ها، مجموعه‌ای از تاریخ‌نگاری و زندگی‌نامه است.»
برای ایرانم، به ایران گرامی‌ام
حسن انوری، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با شعری از سعید نفیسی، بررسی کارنامۀ کاری سعید نفیسی را آغاز کرد و گفت: «صحبتم را با نوشته‌ای از نفیسی آغاز می‌کنم، نوشته‌ای که بیانگر میزان علاقۀ او به ایران است؛ به ایرانم، به ایرانِ گرامی‌ام، به ایران جاویدانم. او این پاره را در صدر همۀ مقاله‌هایش می‌نوشت. درواقع بزرگترین خصیصۀ سعید نفیسی، ایران‌دوستی او بود.»
انوری ادامه داد: «زمانی که تاریخ ایران را غربی‌ها می‌نوشتند و ایران را در برابرِ یونانی‌ها قرار می‌دادند، ایران را تحقیر و یونان را بزرگ می‌داشتند، نفیسی به این تاریخ‌نویسان پاسخ می‌داد که یونانی‌ها نظامِ اجتماعی‌شان، بَرده‌داری بوده است. حتی یکی از فلاسفۀ یونانی نیز برده بوده است.»
این عضو پیوستۀ فرهنگستان در توضیح تفاوت دیدگاه ایران و یونان باستان اضافه کرد: «گواه این مدعا این است که بناهای عظیم کشور یونان با استفاده از نیروی برده‌ها ساخته شده است. درحالی که تخت جمشید را، به گواه لوح‌های موجود در زیرزمین این بنا، کارگرانی ساخته‌اند که بابت کارشان مُزد دریافت می‌کردند.»
نفیسی، نثر بسیار روانی داشت
علی‌اشرف صادقی، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی دربارۀ جامع بودن کار و نگاه سعید نفیسی به آثار ادبی ایران و جهان گفت: «نفیسی، نگاه بسیار جامعی به ادبیات داشت. او، پژوهشگری پُرکار و با معلومات وسیع بود. زمانی که قرار بود دربارۀ شاعری، چیزی بنویسد، تمام منابع را بررسی می‌کرد. به همین دلیل یکی از آثار درخشان او در این زمینۀ بررسی شعر فارسی، کتاب تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی بود. این اثر، خلاصه‌ای از تاریخ شعر ایران است.»
صادقی به بعضی از آثار شاخص سعید نفیسی اشاره کرد و گفت: «او به ادبیات کشور فرانسه و شوروی نیز مسلط بود. تنوع آثار ترجمه‌ای او از ادبیات جهان و انتخاب آثار نویسندگان شاخص مانند پوشکین، بالزاک، تولستوی و هومر به ویژه ایلیاد و اودیسه، بیانگر علاقۀ زیاد او به ادبیات جهان است. نفیسی، دیوان عطار، انوری، فخرالدین عراقی، هلالی جغتایی و منتخب اشعار خواجو را نیز تصحیح کرد، اما معتقد بود آیندگان تصحیح‌های بهتری از این کتاب‌ها ارایه خواهند کرد.»
صادقی با اشاره به مهارت نوشتن و روانی کلام سعید نفیسی گفت: «نفیسی، نثر بسیار روانی داشت. او را می‌توان با آثار پژوهشی‌اش دربارۀ ادبیات فارسی و تصحیح‌هایی از متن‌های نظم و نثر فارسی، مانند تاریخ بیهقی و دیوان هلالی جغتایی، به یاد آورد و به خاطر سپرد.»
ترجمۀ ایلیاد و ادیسه و تأثیر بر اسطوره‌شناسی در ایران
بهمن نامور مطلق، رئیس انجمن علمی هنر و ادبیات تطبیقی، در سخنانی با عنوان «سعید نفیسی، ادبیات جهانی و ادبیات تطبیقی»، گفت: «نفیسی، شخصیتی ژانوسی داشت؛ یکی یک نگاه به بیرون از مرزهای ایران و نگاهی به درون مرزهای ایران داشت. به همین دلیل هم هم‌زمان از او آثار ترجمه، تصحیح، نویسندگی و… می‌بینیم. او مهمی در زمینۀ برقراری ارتباط فرهنگی بین ایران و سایر کشورهای جهان داشت.»
نامور مطلق ادبیات تطبیقی را مطالعۀ بینافرهنگی خواهند و گفت: «ترجمه، یکی از مهم‌ترین راه‌های ارتباط با مرزهای بیرونی است و ترجمه، ادبیات تطبیقی است. نفیسی به این کار علاقه داشت و شاهد آن نیز، ترجمۀ دو اثر هومر یعنی ایلیاد و ادویسه است. سعید نفیسی در زمرۀ نخستین مترجمان این دو اثر است.»
نامور مطلق، ترجمۀ ایلیاد و اودیسه را ترجمه‌هایی سودمند از لحاظ اسطوره‌شناسی دانست و این ویژگی را در چهار بخش مورد بررسی قرار داد و گفت: «ترجمۀ ایلیاد و اودیسه، زمینه‌ساز شناخت اسطوره‌شناسی یونانی است. این دو اثر، نقطۀ مرکزی اسطوره‌شناسی یونانی هستند. دوم اینکه، هیچ شناختی نمی‌تواند فارغ از تطبیق باشد. با شناخت اسطوره‌شناسیِ یونانی، شناخت بیشتر و بهتری از اسطوره‌شناسیِ ایرانی نیز حاصل شد.»
او ادامه داد: «ما به واسطۀ این ترجمهها، مفهوم اسطوره‌شناسی را شناختیم و در نهایت اینکه به‌واسطۀ اسطوره‌شناسی نوین، با فرهنگ غرب آشنا شدیم. فرهنگ غرب مدیون این دو اثر هومر است.»
نامور مطلق دربارۀ تأثیر ترجمه‌های سعید نفیسی بر ادبیات ما گفت: «ترجمۀ آثار توسط سعید نفیسی، علاوه بر اینکه اسطوره‌شناسی و ادبیات تطبیقی ما را فربه کرد، جایگاه ما را نیز در این دو مبحث نشان داد.»
کوششی پیوسته برای دانستن
سام نفیسی، نوۀ سعید نفیسی با ابراز خرسندی از حضور در آیین بزرگداشت سعید نفیسی گفت: «مایۀ مباهات من است که در شصتمین سالِ درگذشتِ پدربزرگم در نشستی با عنوان سعید نفیسی، مرزبانِ رازی، همنشین شما هستم. مرزبان رازی، از نامهای مستعاری بود که سعید نفیسی در جوانی و در نوشته‌های مطبوعاتی‌اش به کار می‌برد؛ از جمله در یادداشت‌هایش به سال 1303 خورشیدی در روزنامۀ شفق سرخ. نمی‌دانم آقاجان، هنگامِ انتخابِ این نام، تا چه اندازه به معنایِ نمادین آن می‌اندیشیده است؛ اما امروز، این ترکیب برای من معنایِ دیگری نیز دارد. مرزبان، نگاهبانِ مرز است؛ اما مرزهایِ فرهنگ، برخلافِ مرزهای جغرافیا، با دیوار کشیدن و بستنِ راه‌ها حفظ نمی‌شوند. فرهنگ را زمانی می‌توان پاس داشت که آن را شناخت.»
نفیسی به ویژگی‌های سعید نفیسی اشاره کرد و گفت: «مهم‌ترین ویژگی سعید نفیسی، نه فرزانگی و درجۀ علمی‌اش، که تعهّد بی‌پایانِ او به اندوختن و گسترش آگاهی است. اگر فعالیت‌های گوناگونش را کنار هم بگذاریم، از پژوهش و تدریس تا ترجمه، از تاریخ‌نگاری تا فرهنگ‌نویسی، از روزنامه‌نگاری و داستان‌نویسی تا برنامه‌هایش در رادیو، می‌توان رشته‌ای مشترک در همۀ آنها یافت: کوششی پیوسته برای دانستن و سهیم کردن دیگران در دانسته‌ها؛ پویشی پیوسته برای آگاهی. شاید یکی از درس‌هایی که امروز می‌توان از او آموخت، همین باشد: دانش، اگر در انحصار بماند و راهی به اندیشه و زندگیِ دیگران نیابد، بخش مهمی از ارزشِ خود را از دست می‌دهد.»
او ادامه داد: «حالا که از میراث سعید نفیسی گفتم، نمی‌توانم از بزرگترین حافظ این میراث حرف نزنم؛ از پدرم رامین نفیسی. او اگر زنده بود، بی‌گمان از دیدن این جمع و شنیدن سخنان استادان دربارۀ پدرش، بیش از هرکس دیگری شادمان می‌شد.»
سام نفیسی از تعهد خانوادۀ نفیسی در حفظ میراث ادبی او گفت: «سیمَک، خواهرم، و من امروز خود را متعهد به انجام این وصیت می‌دانیم و البته نیک می‌دانیم چنین کاری، با همۀ علاقه و تعهدی که به آن داریم، از توان یک خانواده به تنهایی بیرون است. خوشبختانه در این مسیر، به همراهی و همدلیِ گروهی از استادان، پژوهشگران و دوستداران فرهنگ و ادب فارسی پشت‌گرم هستیم.»
نفیسی از نگاه گیوناشویلی
آبتین گلکار، عضو وابستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، لودمیلا سیمیونوونا گیوناشویلی را یکی از پژوهشگران جدی آثار سعید نفیسی اما کمتر شناخته شده برای ما ایرانیان می‌داند و می‌گوید: « لودمیلا سیمیونوونا گیوناشویلی را شاید بتوان بزرگترین پژوهشگر آثار و احوال سعید نفیسی در سراسر جهان دانست. او به‌رغم بیش از نیم‌قرن کار در زمینۀ ادبیات فارسی و به‌رغم تماس نزدیک با ایران و ایرانیان تقریباً برای ما ناشناخته است و شاید به عنوان همسر جمشید گیوناشویلی، ایران‌شناس برجستۀ گرجی که ده سال سفیر گرجستان در ایران بود، شهرت بیشتری داشته باشد تا به عنوان پژوهشگری با تألیفات پرشمار دربارۀ ایران و ادبیات فارسی. اما به هر حال، علاقۀ گیوناشویلی به آثار علمی و ادبی سعید نفیسی، که در زمان حیات خود نفیسی آغاز شده بود، در سراسر عمر حرفه‌ای گیوناشویلی ادامه پیدا کرد و او پس‌از نثر ادبی سعید نفیسی، به پژوهش در حوزه‌های دیگر فعالیت نفیسی نیز ادامه داد. از گیوناشویلی جمعاً سه کتاب دربارۀ سعید نفیسی منتشر شده است: نثر ادبی سعید نفیسی (تفلیس، 1966)، نظم سعید نفیسی (تفلیس، 1971)، مسیر خلاقۀ سعید نفیسی (تفلیس، 1976).»
گلکار دربارۀ محتوای سه اثر گوناشویلی دربارۀ کارنامۀ کاری سعید نفیسی توضیح داد: « نثر ادبی سعید نفیسی کتابی است در 194 صفحه، شامل مقدمه و سه فصل. فصل اول به بررسی مجموعۀ داستان‌های کوتاه نفیسی اختصاص دارد در دو مجموعۀ ستارگان سیاه و ماه نخشب و فصل دوم به سه رمان فرنگیس، نیمه‌راه بهشت و آتش‌های نهفته. در دو فصل اول، تمرکز بر محتوا و شخصیت‌ها و اهمیت و جایگاه اجتماعی موضوع اثر است و مطابق با سنت رایج در نقد ادبی شوروی، تلاش بر این است که با طبقه‌بندی شخصیت‌ها بر اساس کنش‌ها و افکار و باورهایشان به تعارض موجود در اثر برسند و بر پایۀ این تعارض، درون‌مایه‌های اصلی اثر را، که معمولاً دارای اهمیت اجتماعی یا سیاسی هستند، مشخص کنند. نظم سعید نفیسی کتابچۀ مختصری است در 68 صفحه. پیش‌تر ظاهراً یک بار در دهۀ 1360 به قلم صادق سرابی به فارسی ترجمه شده، ولی متأسفانه نایاب است. در این کتاب، تقریباً تک‌تک شعرهای نفیسی از لحاظ محتوایی و فنی تحلیل شده‌اند و البته تلاش شده غیر از این تحلیل‌های مستقل، جمعبندیهای کلی‌تری از شعر او نیز به دست داده شود، از جمله دربارۀ قهرمان شعرهای تغزلی او.»
این عضو وابستۀ فرهنگستان دربارۀ اثر سوم گوناشویلی دربارۀ آثار سعید نفیسی گفت: «کتاب سیر هنر سعید نفیسی را می‌توان عصاره و جمع‌بندی کلی و نهایی پژوهش‌های گیوناشویلی دربارۀ سعید نفیسی به شمار آورد. البته گیوناشویلی پس‌از انتشار این کتاب باز هم مقالاتی دربارۀ نفیسی نوشت، ولی به هر حال اساس نگرش‌های ایشان به فعالیت‌های خلاقۀ سعید نفیسی به مفصل‌ترین شکل در این کتاب آمده است. این کتاب 287 صفحه‌ای شامل یک مقدمه و چهار فصل است. مطالعۀ سیر هنر سعید نفیسی، درواقع علاوه بر نگاهی به آثار نفیسی، می‌توان آن را شرح حالی از زندگی او نیز دانست. موضوع آثار علمی خانم گیوناشویلی منحصر به سعید نفیسی نیست.»
جست‌وجوی نفیسی در اسناد و مکاتبات شخصی
سوسن اصیلی، سندشناس و نسخه‌شناس، پس‌از توضیح دربارۀ گنجینۀ کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، به معرفی مجموعه‌ای از اسناد مربوط به سعید نفیسی پرداخت و گفت: «این اسناد، اکنون در کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران نگهداری می‌شود. سعید نفیسی از جمله شخصیت‌هایی است که شناخت زندگی و فعالیت‌های علمی و فرهنگی او، تنها از طریق مطالعۀ آثار منتشر شده‌اش، امکان‌پذیر نیست. او در طول زندگی خود با طیف گسترده‌ای از اهل علم و ادب در ارتباط بوده است. بنابراین بخشی از این ارتباطات در کتاب‌ها و مقاله‌های او بازتاب یافته، اما بخش مهم دیگری از آن را باید در اسناد و مکاتبات شخصی و اداری او جستجو کرد.»
او ادامه داد: «از این منظر، مجموعه اسناد سعید نفیسی که امروز در کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران نگهداری می‌شود، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.»
اصیلی در طبقه‌بندی آثار و ارزش اسناد و کتاب‌های اهدا شده به کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران گفت: «مجموعۀ نخست، مربوط به اسناد اداری نفیسی در زمان خدمت او در وزارت فلاحت و تحارت و فوائد عامه است. مجموعۀ دوم، اسناد و یادداشت‌های او برای تدوین کتاب تاریخ پهلوی است. این اسناد از این نظر ارزشمند است که شیوۀ جمع‌آوری اطلاعات و روش تحقیق او را مشخص می‌کند و مجموعۀ سوم، شامل بیش از 750 برگ نامه، یادداشت، اساسنامه، اطلاعیه، دعوت‌نامه و کارت ویزیت است. اطلاعات همۀ این اسناد در فهرست اسناد تاریخی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران در جلدهای اول و دوم قابل دسترسی است.»
میل به فرهنگ‌نویسی در نفیسی پررنگ بود
فعالیت‌های پژوهشی و ادبی سعید نفیسی در حوزه‌های مختلف بوده است. جواد بشری دراین باره می‌گوید: «فعالیت‌های پژوهشی و ادبی سعید نفیسی را می‌توان به تصحیح دیوان‌ها و متون منثور در موضوع‌های گوناگون، پژوهش‌های تاریخ ادبیاتی، ترجمه‌های ممتاز از برخی شاهکارهای ادبیات جهان، پژوهش‌های تاریخی و رجالی و فرهنگ‌نویسی فارسی اشاره کرد.»
بشری اما به وجه خاص سعید نفیسی یعنی فرهنگ‌نویسی اشاره کرد و توضیح می‌دهد: «نفیسی به فیش‌برداری واژه‌ها از متون وسیع و متنوعی که در اختیار داشته، مشتاق بوده و می‌دانیم که هیچ کس به اندازۀ او تنوع مطالعاتی و دوره‌ای از متون فارسی نداشته است. هدف او از این کار را می‌توان ظاهرا تهیۀ مقدمات تدوین یک فرهنگ و واژه‌نامۀ جامع دانست.»
او ادامه داد: «اما نفیسی پس‌از آغاز شکل‌گیری لغت‌نامۀ دهخدا از این کار انصراف داد. یکی از دلایل اقدامات نفیسی در فرهنگ‌نویسی یا فرهنگ‌پژوهشی را می‌توان به چاپ رساندن فرنودسار یا همان فرهنگ ناظم‌الاطباء، اثر علی‌اکبرخان نفیسی دانست. یکی دیگر از نشانه‌های میل نفیسی به کار فرهنگ‌نویسی، آغاز به کار فیش‌برداری با ضوابط ازپیش‌اندیشیده بود. این فیش‌ها در نهایت منتهی به تدوین یک مجلّد از کتابی شد که سعید نفیسی آن را فرهنگ‌نامۀ پارسی نامید. این مجلد اما اولین و آخرین شمارۀ این فرهنگنامه بود.»
بشری سومین دلیل میل به فرهنگ‌نویسی در سعید نفیسی را تدوین فرهنگ فرانسه به فارسی عنوان کرد و گفت: «این اثر یکی از شاهکارهای او در تمام ادوار ترجمه و فرهنگ‌نویسی زبان فرانسه در ایران به حساب می‌آید.»
فرهنگ نفیسی، آغاز فرهنگ‌نویسی نوین
فرشید سمائی، فرهنگ فرانسه به فارسی سعید نفیسی را آغاز فرهنگ‌نویسی نوین خواند و گفت: «فرهنگ فرانسه به فارسی سعید نفیسی نمایندۀ عصر پیشانوین فرهنگ‌های دوزبانه است. عصری که هنوز از واژگانی شدن برابرنهادها به فارسی فاصله داریم؛ زمانه‌ای که بسیاری از سَرمَدخل‌های علمی با تعاریف دانشنامه‌ای توصیف می‌شوند. هنوز تفکیک معنایی در زبان مبداء و مقصد با شماره‌گذاری ایجاد نشده بود. اصطلاحات علمی به تفکیک حوزه و حوزه‌های فرعی ایجاد نشده بود. فرهنگ‌نگاری دوزبانه، بدون ابزارهای نظری کافی در مرحلۀ کار و پیشه و فن و هنر باقی مانده بود. زبان فارسی نهاد برنامه‌ریز رسمی نداشت، و سازوکارهای واژه‌سازی علمی به پختگی کافی نرسیده بود.»
او ادامه داد: «در این دوره، سعید نفیسی با دانش دوزبانۀ زبان مادری و زبان خارجی، زمینه‌ای را که با علاقه‌ای وافر از کودکی در دفترچه‌های یادداشت کودکانۀ مدرسه آغاز کرده بود، با اشتیاق به دو میراث ادبی زبان فارسی، و ادبیات غنی زبان فرانسوی ادامه می‌دهد. نتیجۀ این پیگیری نگاهی عمیق به حوزه‌ای بود که بعدها علم فرهنگ‌نگاری و مسائل نظری آن را شکل داد.»
سمائی دربارۀ تلاش سعید نفیسی برای غنی‌سازی پیکرۀ معادل‌های مفهومی توضیح داد: «تلاش نفیسی، پیکره‌ای غنی از معادل‌های مفهومی، توضیحی و صوری برای فرهنگ‌نگاری دوزبانۀ فارسی، حتی برای فرهنگ‌های زبان مبداء انگلیسی، فراهم آورد. نفیسی میراث غنی ادبیات فارسی را به مثابه گنجینۀ واژگانی در نظر می‌گرفت، و آن را برای واژه‌سازی‌های زبان علم آینده فارسی کافی می‌دانست؛ هرچند زمینه و زمانه پیشاواژگانی و پیشاواژه‌سازی هنوز نوواژگی را برای او، به‌سهولت، دسترس‌پذیر نکرده بود. این فرهنگ میراث مردی بود که احتمالاً می‌دانست که امیل لیترۀ فرهنگ‌نگار بزرگ قرن نوزدهم، به شوخی و جدی به دوستانش گفته بود: هیچ‌وقت سراغ فرهنگ‌نویسی نروید!»
نفیسی، تصویر معاصران را ثبت می‌کرد
در بخش بعدی این نشست، الوند بهاری آثار سعید نفیسی دربارۀ ادبیات معاصر فارسی را بررسی کرد و با اشاره به مقالۀ «ادبیات معاصر ایران» به قلم فاطمه سیاح و سعید نفیسی که در مجلۀ پیام نو در مرداد ماه 1323 شمسی منتشر شده بود، به توضیح در این خصوص پرداخت و گفت: «از شاعران معاصر، ملک‌الشعرا بهار و بدیع‌الزمان فروزانفر به‌عنوان سنّت‌گرایان معاصر معرفی شده‌اند که مطالب نو را به شیوۀ قدیم می‌گویند. از متجددان، به نیما یوشیج و پرویز ناتل‌خانلری اشاره کرده‌اند که تجدد آنان در وارد کردن احساسات واقعی شخصی در شعر است که شعرای متقدم با آن بیگانه بودند.»
او ادامه داد: «رمان‌های معاصر را به دو دستۀ رمان‌های پُرحادثه و پُرماجرا و داستان‌های مهیج عشقی یا سانیمانتال تقسیم کرده‌اند. یکی بود، یکی نبودِ جمالزاده از بهترین نمونه‌ها است. در همین مقاله، صادق هدایت را در ادبیات کنونی منحصربه‌فرد و از نوادر دانسته‌اند که در داستان‌هایش، پسیکولوژیسم ِ واقعیِ عمیق وجود دارد.»
بهاری به دو بخش دیگر از فعالیت‌های ادبی سعید نفیسی اشاره کرد و گفت: «کوشش‌های سعید نفیسی برای ثبت و ضبطِ اشعارِ معاصران چشمگیر است. او از سروده‌های برخی از معاصرانش ( مثلاً حیدرعلی کمالی) نسخه‌برداری کرده است تا آنها را از نابود یا انتشار به اسم دیگران حفظ کند.»
او اضافه کرد: «کوشش‌های نفیسی برای به دست دادن شرح حال معاصران و ثبت تصویری زنده و پُر از جزئیات از ظاهر، چهره، قامت و لباس پوشیدن آنان، منبع بسیار خوب (و در مواردی یگانه منبع موجود) برای تحقیق دربارۀ این بزرگان است. نمونۀ آنچه دربارۀ نسیم شمال (سید اشرف‌الدین حسینی) در سال 1334 شمسی در مجلۀ سپید و سیاه، نوشتۀ و بارها در جاهای مختلف تجدید چاپ شده است و هیچ کسی برای تحقیق دربارۀ نسیم شمال، از آن نوشته بی‌نیاز نیست.»
بهاری به انتقاد سعید نفیسی دربارۀ نادیده گرفتن آثار معاصران نیز گفت: «نفیسی، به نادیده گرفتن شعر و نثر معاصران در کتاب‌های درسی مدارس و دانشگاه‌ها معترض بود و یکی از مهم‌ترین دلایل این کار را گونه‌ای از حسد به معاصران می‌دانست.»
پایبندی به سنّت زبان یا متون کهن ادب فارسی
فرهاد طاهری پس‌از اشاره به جایگاه خانوادگی سعید نفیسی به تلاش او و تأثیر برنامۀ «در مکتب استاد» اشاره کرد و گفت: «این برنامه، آموزه‌هایی در درست‌نویسی، درست‌گویی و درست فهمی داشت. در مکتب استاد، برنامه‌ای بود که در آن علاوه بر صحبت دربارۀ درست نوشتن و درست خواندن، از مسائل دیگری مانند آداب معاشرت، تاریخ شهرها و… نیز صحبت می‌شد.»
او ادامه داد: «از دیگر فعالیت‌های سعید نفیسی، عنوان آیین نگارش بود؛ به معنی آموزش اصول و نگارش فارسی بود که تا پیش‌از او و انتشار کتابی در این زمینه، پرداختن به این موضوع چندان رایج نبود.»
طاهری به رویکرد نفیسی در مقولۀ درست‌نویسی و درست‌گویی اشاره کرد و توضیح داد: «رویکرد او در این زمینه‌ها، رویکردی تجویزی و تحذیری است؛ تجویز به نوشتن و تحذیر از نوشتن. سابقۀ این نوع رویکرد به زبان فارسی، البته پیش‌از سعید نفیسی هم وجود داشته است.»
طاهری مبانی فکری سعید نفیسی در تشخیص درست و غلط را در شش مورد خلاصه کرد و گفت: «پایبندی به سنّت زبان یا متون کهن ادب فارسی و ضبط فرهنگ‌های عربی و فارسی، پرهیز از شکسته‌نویسی و عامیانه‌نویسی، پرهیز از فارسی‌گرایی افراطی، توجه به عادات مردم و رواج یافتن لغت، در نظر گرفتن شیوۀ به کار بردن آن لغت در زبان مردم پایتخت و دوری کردن از به کار بردن تعابیر ترجمه‌ای در فکر، نحو و ساختار که این نکته (به‌ویژه از زبان فرانسه) و نیز واژگان غیرفارسی که معادل مناسبی برای آن در فارسی می‌توان سراغ گرفت.»
طاهری با طرح این پرسش که جایگاه «در مکتب استاد» در دوران کنونی کجاست؟ توضیح داد: «به لحاظ دیدگاه تاریخی، اثری ارزشمند به‌ویژه در حوزۀ زبان است. اگرچه شاید نتوان تجویزهای آن را در حال حاضر به کار بست، اما در دوران خودش، در استفاده از واژه‌ها اثرگذار بوده است.»
رمان‌هایی که نفیسی و رمان‌نویسی
فاطمه فرهودی‌پور، از سعید نفیسی با عنوان «نفیسی رمان‌نویس» یاد می‌کند و دربارۀ او می‌گوید: «سعید نفیسی بیش از هر چیز به خاطر آثار پژوهشی‌اش در عرصه ادبیات ایران مطرح است. از این رو چهرۀ نفیسیِ داستان‌نویس، زیرِ سایۀ نفیسیِ پژوهشگر کم‌رنگ مانده است.»
او ادامه داد: «اما حضور آگاهانه او، در عرصۀ نه‌چندان مقبول داستان‌نویسی در آن روزگار، با توجه به سرمایۀ نمادین قابل توجه‌اش در میدانِ ادیبان، تأمل‌برانگیز است؛ به‌ویژه که برخی از تجربه‌های روایی او از نخستین گام‌ها برای رسمیت بخشیدن به انواع ادبی نوظهوری چون رمان و داستان کوتاه فارسی است. نفیسی سال‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۳۸ خورشیدی سه رمان فرنگیس(۱۳۱۰)، نیمه‌راه بهشت (۱۳۲۹) و آتش‌های نهفته را ذیل پاورقی نشریات اطلاعات، کاویان و تهران مصور و سپس به شکل کتاب منتشر کرد. کارنامۀ او از داستان کوتاه و نمایشنامه نیز خالی نیست. ستارگان سیاه (۱۳۱۷) و ماه نخشب (۱۳۲۸) مجموع داستان‌های کوتاه وی هستند و آخرین یادگار نادرشاه (۱۳۰۵) نمایشنامه‌ای به قلم اوست.»
فرهودی به اشاره به رمان فرنگیس، بخشی از ساختارشکنی و مسیر داستان‌نویسی سعید نفیسی را مورد بررسی قرار داد و گفت: «سخن من دربارۀ مسیری است که رمان‌های نفیسی از درون‌گرایی روان‌شناسانه، به سوی رئالیسم انتقادی پیمودند. نفیسی در رمان فرنگیس با برگزیدن فرم نامه‌نگارانه، از نخستین رهروان توجه روان‌شناختی به فردیّتِ شخصیتِ داستانی در داستان‌نویسی معاصر است. او می‌کوشد برای راهیابی به درون شخصیت‌ها طرحی نو در زبان شاعرانه دراندازد. فرنگیس متشکل از ۶۱ نامه عاشقانه به دختری به نام فرنگیس است. نامه‌ها یک‌سویه هستند و در تمام رمان نامهای از فرنگیس گزارش نمی‌شود؛ اما نشانه‌هایی وجود دارد که رابطه یک‌سویه نبوده و برخی از نامه‌ها در پاسخ نامهای از فرنگیس نوشته شده‌اند. نفیسی با انتخاب زاویه دید اول‌شخص، نامه‌نگاری را از ابزار روایت عشق به عرصه بازنمایی جهان درونی راوی بدل می‌کند.ساختار رمان از رمان نامه‌نگارانه رنج‌های ورتر جوان اثر گوته الگوبرداری شده است؛ اما برخلاف رنج‌های ورتر جوان که مانع اخلاقی در راه وصال وجود دارد. فاصله گرفتن فرنگیس از رمان گوته را نباید تنها به منزلۀ فاصله گرفتن از الگوی اصلی و در نتیجه ناکامی در اقتباس دانست. این فاصله در مواردی حاصل دگرگونیِ کارکردِ عناصر الگو در فضای تاریخی و فرهنگی متفاوت با آن است.»
فرهودی دربارۀ رمان در نیمه‌راه بهشت نیز می‌گوید: « در نیمه‌راه بهشت، نفیسی با اتخاذ شیوۀ رمان کلیددار از فرم نامه‌نگارانه فاصله می‌گیرد و با تمرکز بر نهادهایی چون زندان، ژورنالیسم و دانشگاه به نقد ساختار قدرت و مناسبات اجتماعی می‌پردازد.»
فرهودی رمان آتش‌های نهفتۀ سعید نفیسی را راهی برای بازنمایی برخی از احساسات درونی او به دلیل شرایط بیرونی می‌داند و می‌گوید: «آخرین رمان نفیسی، آتش‌های نهفته، در سال‌های پایانی زندگی نویسنده به شکل پاورقی در مجلۀ تهران مصوّر منتشر شد؛ دوره‌ای که او علی‌رغم سرمایه معنوی قابل توجه‌اش از صحنه دانشگاه کناره گرفته و در نهایت دل‌شکستگی مجبور به جلای وطن شده بود (گرچه دست تقدیر خاک ایران را برای آرامگاه ابدی‌اش انتخاب می‌کند). نوشتن رمان آتش‌های نهفته، مجالی است برای بازنمایی این احساس، چنانکه نفیسی در مقدمۀ آن می‌نویسد: اینک کسانی که به تفاریق این داستان را در آن مجلۀ تهران مصور خواندند مرا برمی‌انگیزند که جداگانه در این اوراق انتشار یابد و من این خواهش ایشان را به جان و دل می‌پذیرم تا عقده‌ای را که در نوشتنِ این کتاب در دلِ من بوده است، با عدۀ دیگر و عدۀ بیشتر در میان بگذارم.»
فرهودی دربارۀ ساختار رمان آتش‌های نهفتۀ و شکل روایت این رمان گفت: « در این رمان، تاریخ تنها مجموعه‌ای از حوادث سیاسی نیست، بلکه به‌واسطۀ پیوستار زمان و مکان (کرونوتوپ‌ها) به درونِ مناسباتِ خانوادگی و انتخاب‌های فردی و زندگی روزمره نفوذ می‌کند. بررسی رمان آتش‌های نهفته با عنوان فرعی «حساب‌ها درست از کار درنیامد» نشان می‌دهد که زمان و مکان در آن فقط چارچوبی برای وقوع حوادث نیست، بلکه در شکل‌گیری پیرنگ، تحول معنای فضاها و بازنمایی رابطۀ فرد و تاریخ نقشی اساسی دارد. یکی از ویژگی‌های برجستۀ کرونوتوپ در این رمان، ورود تدریجی تاریخ عمومی به حریم زندگی خصوصی است.»
تاریخ ادبیات، وجه دیگر نفیسی
مرتضی هاشمی‌پور دربارۀ گرایش سعید نفیسی و برخی دیگر از هم‌عصران او به نوشتن تاریخ ادبیات گفت: «کسی که عمری در میان کتاب‌ها، نسخه‌های خطی و میان کتاب‌فروش‌ها بوده، حتماً وسوسه می‌شود که تاریخ ادبیات هم بنویسد.»
او ادامه داد: «تاریخ ادبیات سعید نفیسی، طوری که از پیش‌گفتار و دیباچۀ کتاب خودش برمی‌آید از ۱۳۱۱ شمسی شروع می‌شود. این نکته لازم به یادآوری است که نوشتن تاریخ ادبیات از دل ناسیونالیسم برمی‌آید و علاقه و تمایل نویسندگان و پژوهشگران ما برای نوشتن تاریخ ادبیات از دورۀ رضاشاه به‌طور خاص افزایش پیدا می‌کند. علاوه بر سعید نفیسی، سه نفر دیگر یعنی فاطمه سیّاح، لطفعلی صورتگر و عباس اقبال نیز دست به نوشتن تاریخ ادبیات زده‌اند.»
هاشمی‌پور دربارۀ عملکرد و نوع نگاه سعید نفیسی در تاریخ‌نویسی می‌گوید: «سعید نفیسی در کتاب تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، کار جالبی می‌کند. نفیسی عمری را با نسخه‌های خطی و کتاب‌ها گذرانده و به همین دلیل اسامی اشخاص و کتاب‌ها را می‌داند. از سوی دیگر به نسخه‌های خطی اشراف دارد. بنابراین کتاب او پُر از نام افراد و کتاب‌هاست، اما گاهی اشتباهاتی هم در آن وجود دارد. به این شکل که گاهی کتابی را به فردی نسبت می‌دهد که متعلق به او نیست. گاه در نسب‌ها اشتباه می‌کند، اما چیزی که در این اهمیت دارد، قصد و نیت نفیسی است برای آنکه نام هیچ شخصی یا کتابی را از قلم نیندازد. دلیل آن هم، ضرورت ثبت مسائل مختلف است تا بعداً دانشجویان و پژوهشگران پیگیر آن سرنخ‌ها باشند و کار را ادامه دهند و نواقص را رفع کنند.»
او ادامه می‌دهد: «چنانکه نفیسی در مقدمۀ کتاب می‌نویسد، پیداست که مقصود از این کتاب تنها شرح حال و آثار گویندگان و نویسندگان است و ناچار جای آن نبود که نمونه‌هایی از اشعار هر سراینده‌ای را ضبط کند.»
هاشمی‌پور به تفاوت‌های کار نفیسی با امروز اشاره کرده و می‌گوید: «در کتاب سعید نفیسی، نمونۀ شعری وجود ندارد. این خلاف روشی است که در تذکره‌های ما وجود دارد و نفیسی نیز پیش از این حاشیه‌هایی بر لباب‌الالباب، نخستین تذکرۀ شعر فارسی، نوشته است. این مسئله نشان می‌دهد که نفیسی، سنت ادبی را می‌داند، اما در کتاب تاریخ خود، این روش را پی نمی‌گیرد. این روش دقیقاً در دورۀ معاصر ما یعنی سخن و سخنوران (بدیع‌الزمان فروزانفر) هم ادامه پیدا کرده است. در سخن و سخنوران، پس از بررسی تاریخ اجتماعی و سیاسی، شرایط ادبی جامعه را نیز بررسی کرده و درنهایت وارد تحلیل شعر شاعر شده است.»
او ادامه می‌دهد: «سعید نفیسی با همۀ مشغله‌ای که داشت، با علاقه، در زمینه‌های مختلف پژوهشی کار کرد و در کار خودش موفق بود. هرچند کسی که با کتاب او سروکار دارد حتماً باید توجه کند که برای مثال، کتابی به شخصی غیر نسبت داده نشود. در واقع سعید نفیسی، سرنخ‌ها را به ما داده و ما باید با احتیاط در اثر او نظر کرده و بررسی کنیم.»
منبع: فرهنگستان زبان و ادب فارسی