نمایشگاه «محرم به روایت تصاویر و اسناد آرشیو ملی ایران» همزمان با فرارسیدن ماه محرم ۱۴۰۵ در ساختمان آرشیو ملی ایران آغاز به کار کرد. این نمایشگاه با ارائه منتخبی از تصاویر و اسناد موجود در گنجینه آرشیو ملی ایران، بخشهایی از تاریخ اجتماعی، فرهنگی و سیاسی آیینهای سوگواری محرم را از دوره قاجار تا سالهای منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی روایت میکند.
بخش تصویری نمایشگاه ۱۱ قطعه عکس تاریخی از مراسم عزاداری و تعزیهخوانی در دوره قاجار را دربر میگیرد. تصاویری از دستههای عزاداری روز عاشورا در بازار تهران، برگزاری تعزیهخوانی در تکیه گمرک تهران، حضور مردم در تکیه کامرانمیرزا در کامرانیه، مداحان و تعزیهخوانان دوره قاجار و معینالبکا در کنار شبیهخوانها و تعزیهخوانان تکیه دولت، در این بخش به نمایش درآمده است.
تصویر برگزاری مراسم تعزیهخوانی در تکیه دولت دارالخلافه تهران در سال ۱۳۱۲ قمری، برابر با ۱۲۷۳ خورشیدی، از دیگر آثار ارائهشده در این مجموعه است و بخشی از جایگاه تکایا و تعزیه در حیات اجتماعی و فرهنگی تهران دوره قاجار را بازنمایی میکند.
بخش اسناد نمایشگاه ۲۸ عنوان سند، شامل وقفنامهها، اعلامیهها، گزارشها، مکاتبات اداری، بخشنامهها، مصوبات و دستورالعملهای مرتبط با آیینهای محرم را شامل میشود. این اسناد موضوعاتی چون تأمین هزینههای عزاداری، برگزاری مجالس سوگواری، فعالیت دستههای عزاداری، تعزیهخوانی و نحوه مواجهه نهادهای اداری و انتظامی با مراسم محرم را بازتاب میدهد.
وقفنامه مولود خانم، دختر آقا مهدی فیوزنی، به تاریخ ۲۴ آذر ۱۳۰۰، یکی از اسناد این نمایشگاه است. واقف در این سند، پنج نهر آب و بخشی از زمینهای قنات و مزرعه دهشیب در روستای فیوزن را برای تأمین هزینههای تعزیهداری حضرت سیدالشهدا(ع) در حسینیه همان روستا وقف کرده است.
گزارش تلگرافی حکومت اراک به تهران درباره پایان مراسم تعزیهداری دهه محرم در سال ۱۲۹۹، گزارش برگزاری مراسم سوگواری حسینی در رشت در سال ۱۳۰۱ و اعلان کفیل نظمیه بنادر جنوب در سال ۱۳۰۶ درباره حفظ انتظامات و جلوگیری از اختلافات محلی در ایام محرم، از دیگر اسناد عرضهشده در نمایشگاه به شمار میرود.
مصوبه هیئتوزیران در سال ۱۳۱۳ درباره اختصاص اعتبار به کنسولگریهای ایران در عتبات عالیات برای پرداخت هزینههای عزاداری نیز بخشی از مناسبات نهادهای دولتی با آیینهای محرم را نشان میدهد. در مقابل، گزارشی درباره جلوگیری از تشکیل مجالس روضهخوانی و دستگیری تعزیهخوانان و نوحهسرایان در سال ۱۳۱۶، محدودیتهای اعمالشده بر مراسم مذهبی در آن دوره را بازتاب میدهد.
بخشنامه محرمانه سال ۱۳۱۱ برای مراقبت از سخنان اهل منبر و ممانعت از خروج موضوع سخن آنان از ذکر مصیبت، مکاتبات مربوط به نحوه برخورد با فعالیت روضهخوانها و دستورهای صادرشده درباره دستهها و اجتماعات عزاداری، از دیگر اسنادی است که نحوه نظارت اداری و انتظامی بر مراسم محرم را در دورههای مختلف نشان میدهد.
اعلامیه امام خمینی(ره) خطاب به وعاظ، گویندگان دینی و هیئتهای مذهبی در اردیبهشت ۱۳۴۲، پیام ایشان به ملت ایران به مناسبت فرارسیدن ماه محرم در اول آذر ۱۳۵۷ و رونوشت اعلامیه استادان و فضلای حوزه علمیه قم در پی راهپیماییهای تاسوعا و عاشورای سال ۱۳۵۷ نیز در بخش اسناد تاریخ انقلاب اسلامی ارائه شده است.
نمایشگاه «محرم به روایت تصاویر و اسناد آرشیو ملی ایران» با ارائه شواهد تصویری و مکتوب، افزون بر معرفی شیوهها و سنتهای عزاداری، تحول مناسبات میان جامعه، نهادهای مذهبی و ساختارهای حکومتی را در دورههای مختلف تاریخی بازخوانی میکند.
این نمایشگاه از ۳۰ خرداد تا ۶ تیرماه ۱۴۰۵، به مدت یک هفته در ساختمان آرشیو ملی ایران برپا است و پژوهشگران و علاقهمندان میتوانند همهروزه از ساعت ۸ تا ۱۴ از آن بازدید کنند.
منبع: کتابخانه ملی