کتاب «آشکار و نهان غزل‌های حافظ»، با تحقیق و تدوین سودابه نوذری، به دسته‌بندی موضوعی ۲۱۹۰ بیت از ۲۵۰ غزل حافظ بر اساس شش شرح و تفسیر می‌پردازد.
انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران این کتاب را در ۶۵۶ صفحه چاپ و روانه بازار نشر کرد. این اثر، تألیف سودابه نوذری، عضو هیئت علمی سازمان، با هدف تسهیل جست‌وجو و بازیابی ابیات حافظ بر اساس معانی و مضامین آن‌ها تدوین شده است.
کتاب بر تفکیک دو گونه معنای «آشکار» و «نهان» تکیه دارد. در تعریف مؤلف، معنای آشکار از خواندن بیت و دریافت مستقیم آن به دست می‌آید؛ در حالی که شناخت معنای نهان به تأمل بیشتر و مراجعه به شرح‌ها و تفسیرها نیاز دارد. بر همین اساس، ابیات متناسب با معانی استخراج‌شده در دو فصل «معانی آشکار» و «معانی نهان» دسته‌بندی شده‌اند و برخی از آن‌ها در هر دو فصل حضور دارند.
موضوعات کتاب در نُه بخش اصلی شامل «عاشقانه‌ها»، «عارفانه‌ها»، «اخلاقیات»، «رندانه‌ها»، «باده»، «تلمیحات»، «صاحبان قدرت»، «شعر حافظ» و «تقدیر» سازمان یافته‌اند. هر بخش نیز مقوله‌ها و زیرمقوله‌هایی دارد که محل قرارگیری ابیات را بر اساس موضوع مشخص می‌کنند. به هر بیت معمولاً یک تا سه معنا اختصاص یافته و در مواردی، به دلیل تعدد معانی، یک بیت تا پنج بار در کتاب درج شده است.
مبنای استخراج و دسته‌بندی معانی، شش اثر شامل «حافظ‌نامه» بهاءالدین خرمشاهی، «شرح سودی»، «شرح غزل‌های حافظ» حسینعلی هروی، «شرح عرفانی غزل‌های حافظ» ختمی لاهوری، «درس حافظ» محمد استعلامی و «غزلیات حافظ» بهروز ثروتیان بوده است.
به توضیح مؤلف، این منابع پس از بررسی فهرست مآخذ آثار نوشته‌شده درباره حافظ و بر اساس میزان استناد به آن‌ها انتخاب شده‌اند. مجموعه غزل‌های بررسی‌شده نیز همان ۲۵۰ غزل موجود در «حافظ‌نامه» خرمشاهی است و در انتخاب دیگر شرح‌ها، وجود این غزل‌ها در آن‌ها در نظر گرفته شده است.
در فرایند پژوهش، شرح هر بیت در شش منبع منتخب مطالعه، استخراج و خلاصه شده و اصطلاح موضوعی نهایی با اتکا به اشتراک دست‌کم دو شرح به آن اختصاص یافته است. مؤلف همچنین در مراحل مختلف، اصطلاحات انتخابی را با موضوعات و اصطلاحات دو کتاب «جمع پریشان» نوشته علی‌اکبر رزّاز و «آب طربناک» نوشته یحیی یثربی تطبیق داده و اصطلاحات این دو اثر را به‌اختصار زیر هر بیت آورده است. در مواردی نیز که شارحان بیتی را طنزآمیز دانسته‌اند، این ویژگی در سطر پایانی توضیحات آن مشخص شده است.
مقدمه کتاب، روش انجام پژوهش و شیوه استفاده از اثر را در چهار محور توضیح می‌دهد: چگونگی استخراج و دسته‌بندی معانی ابیات، معنایابی و تشکیل موضوعات و تقسیمات فرعی، معرفی بخش‌های کتاب و نحوه استفاده از آن‌ها، و پیشینه دسته‌بندی اشعار حافظ. نمونه‌هایی از ابیات نیز برای توضیح شیوه درج معانی و موضوعات در متن کتاب ارائه شده است.
در بخش پیشینه، مؤلف سابقه دسته‌بندی اشعار حافظ را از کتاب «حافظ تشریح» عبدالحسین هژیر تا آثار پژوهشگرانی چون محمود هومن، محمدعلی جمال‌زاده، علی‌اکبر رزّاز، یحیی یثربی و خسرو طغرل مرور می‌کند و روش اثر حاضر را در ارتباط با این آثار توضیح می‌دهد.
برای دسترسی به محتوای کتاب، فهرست مندرجات در آغاز اثر، فهرست عناوین در ابتدای هر بخش از دو فصل و دو نمایه پایانی شامل «نمایه ابیات» و «نمایه موضوعات و مضامین» در نظر گرفته شده است. این ساختار به خوانندگان عمومی و پژوهشگران امکان می‌دهد ابیات مرتبط با یک موضوع و معانی اختصاص‌یافته به هر بیت را جست‌وجو کنند.
مؤلف در پایان مقدمه، استفاده از داده‌های کتاب در پژوهش‌های مربوط به شعر و اندیشه حافظ و بهره‌گیری از موضوعات استخراج‌شده برای بررسی امکان خودکارسازی موضوع‌بندی اشعار با کمک نرم‌افزار و هوش مصنوعی را پیشنهاد کرده است.
علاقه‌مندان می‌توانند برای تهیه کتاب به فروشگاه حضوری انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران مراجعه کنند. همچنین برای کسب اطلاعات بیشتر با شماره تلفن ۸۱۶۲۳۲۷۷ تماس بگیرند.
منبع: کتابخانه ملی