مرحوم حاج حسین ملک در کنار وقفهای گوناگون خود از جمله عرضۀ کتابخانۀ ملی ملک بر آستان ملائک پاسبان علی بن موسی الرضا (علیهالسلام) گرامیداشت چند رویداد و مناسبت مذهبی را در وقفنامه گنجاندهاند. یکی از مهمترین آن مراسم برپایی مجلس عزا برای شهادت امام حسین (علیهالسلام) و یارانشان است. هر سال از هفتم تا یازدهم محرم در کتابخانه و موزۀ ملی ملک این کار انجام میشود. در چند سال گذشته این رویداد در خانۀ ملک (در بازار بزرگ تهران، بازار بینالحرمین) برگزار شده است. به مناسبت آغاز دهۀ محرم و روز بزرگداشت محتشم کاشانی، به زندگی و سرودههای این شاعر و معرفی چند نسخۀ خطی از اشعارش در گنجینۀ ملک اشاره میشود.
مولانا کمال الدین علی متخلص به محتشم فرزند خواجه میر احمد کاشانی است. در حدود سال 905 هجری قمری در کاشان دیده بر جهان گشود. محتشم در آغاز جوانی اشعاری عاشقانه میسرود؛ مدتی نیز شاه طهماسب صفوی را مدح میکرد. محتشم بسال 996 هجری قمری درگذشت.
سید حسن سادات ناصری استاد فقید ادبیات فارسی در دانشگاه تهران در مقالۀ «زندگینامۀ خداوند مرثیهسرایان: محتشم کاشانی» از مرثیۀ این شاعر برای برادرش یاد کرده است. بدین ترتیب درمییابیم او در زمینۀ شعری سوگ چیرهدست بوده است. شاعر در رثای برادر یازده بند سرود که چند بیت آن در اینجا میآید:
ستیزهگر فلکا، از جفا و جور تو داد // نفاقپیشه سپهرا ز کینهات فریاد
مرا ز ساغر بیداد شربتی دادی// که تا قیامتم از مرگ یاد خواهد داد
مرا به گوش رسانیدی از جفا حرفی// که رفت تا ابدم حرف عافیت از یاد
…
به جلوهگاه جوانان پارسا چو رسی// ز رخش عزم فرود آی و نوحه کن بنیاد
چو دیده بر ره «عبدالغنی»ِ من فگنی// ز روی درد بر آر از زبان من فریاد
بگو: برادرت ای نور دیده داده پیام
که ای ممات تو بر من حیات کرده حرام
با این توانایی است که محتشم کاشانی یکی از بزرگترین و مشهورترین شعرای دورۀ صفویه در زمینۀ مرثیهسرایی برشمرده میشود؛ او دربارۀ سوگواریهای مذهبی اشعاری پرسوز و گداز سروده و در این زمینه جایگاهی والا دارد؛ با ترکیببند معروف خود، اثری ماندگار در ساختار مرثیۀ مذهبی ایجاد کرد؛ شاعران پیش و پس از او به این جایگاه و پایگاه نرسیدهاند. دربارۀ ارزشهای زبانی، ادبی و بلاغی و … این ترکیببند تحقیقاتی انجام شده؛ در اینجا تنها به نقل از پژوهش «تحلیل و بررسی فرمالیستی ساختار ترکیببند محتشم کاشانی از منظر لفظ و معنا» نوشتۀ رضا شجری و الهام عربشاهی کاشی، به ارزشهای موسیقیایی این اثر به صورت مختصر اشاره میشود:
در شعر محتشم هماهنگی قافیه، به جز افزایش موسیقایی کلام، فواید دیگری هم دارد. محتشم گاه با قافیه کردن واژههایی ویژه، پیوند معناداری میان لفظ و اندیشه برقرار میکند. برای نمونه با قافیه قراردادن واژههای «طوفان»، «میدان» «ایوان»، «بستان»، «مهمان»، «سلیمان»، «بیابان» و «سلطان» ارتباط معناداری در واحد قافیه ایجاد میشود. محتشم با ردیف «کربلا» قافیه را غنیتر میسازد:
کشتی شکستخوردۀ طوفان کربلا// در خاک و خون تپیدۀ میدان کربلا
گر چشم روزگار بر او زار میگریست // خون میگذشت از سر ایوان کربلا
گاهی محتشم از تناسب میان صامتها در فضای محدود لفظ، برای انتقال اندیشههای خود بهره میبرد. برای نمونه واجآرایی «س» و تکرار مصوت بلند «ا» در بیتِ زیر است:
دربارگاه قدس که جای ملال نیست // سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است:
در بارگ(ا)ه قد(س) که ج(ا)ی مل(ا)ل نی(س)ت // (س)ره(ا)ی قد(س)ی(ا)ن همه بر ز(ا)نوی غم ا(س)ت
شاعر با تکرار صامت «س» علاوه بر ایجاد تشخص صوتی برای این صامت در این بیت، قصد دارد تا سوت و کور بودن یا سیهپوشی کرّوبیان را در این مصیبت القا کند. نیز تکرار مصوت بلند «ا» یادآور آه ممتد شاعر از سر حسرت و تأسف است. شاعر جز این بیت در سراسر ترکیببند بیش از 580 بار از این مصوت بهره برده است.
نمونۀ دیگر تکرار «س» و «ر» در این بیت:
پس بر سنان کنند سری را که جبرئیل// شوید غبار گیسویش از آب سلسبیل
پ (س) بر (س)نان کنند (س)ری را که جب(ر)ئیل// شوید غبا(ر) گی(س)ویش از آب (س)ل(س)بیل
صامت «س» و «ر» بیش از سایر صامتها آورده شده تا واژۀ «سر» در گوش جان مخاطب تداعی شود.
یا در بیت
باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین // بی نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است
با(ز) این چه رستخی(ز) ع(ظ)یم است ک(ز) (ز)مین // بی نفخ صور خاسته تا عرض اع(ظ)م است
واجآرایی «ز» در واژههای «باز» و «رستخیز»، «کز»، «زمین» یادآور سورۀ زلزال است: «اذا زُلزلَت الارض زلزالَها»
***
در کتابخانۀ ملی ملک آثاری از محتشم کاشانی ملک نگهداری میشود. فهرست برخی نسخههای خطی مربوط به سرودههای محتشم کاشانی در این گنجینه:
1) دیوان محتشم کاشانی به شمارۀ اموال 1393.04.04752، کاتب: مصطفیبن محمدرسول کاشانی، زمان کتابت: 1227 قمری (قرن 13)، همزمان با حکومت فتحعلی شاه.
جلد نسخۀ 4752 دیوان اشعار محتشم کاشانی
پشت جلد دیوان محتشم کاشانی نسخۀ 4752
صفحۀ آغازین نسخۀ 4752 (دیوان اشعار محتشم کاشانی)
صفحۀ پایانی نسخۀ خطی 4752 (دیوان محتشم کاشانی) که از شاعر با عنوان صاحب المراثی البکاء و الندم یاد شده است.
2- دیوان محتشم کاشانی به شمارۀ اموال 1393.04.05079، کاتب: حسن بن میرزا معصوم کاشانی، زمان کتابت: 1228 قمری (قرن 13)، همزمان با حکومت فتحعلی شاه.
تصویر صفحهای از دیوان محتشم کاشانی نسخۀ خطی 5079
3- ترکیببند محتشم کاشانی رسالهای به شمارۀ اموال 1393.04.06443/027، کاتب: شاید محمدابراهیم گوهری، تاریخ کتابت: قرن 13 (جمعه 18 جمادی الاول 1289؟).
تصویر چند صفحه از این ترکیببند بر اساس نسخۀ 6443 رسالۀ 27:
از افکار خورشید شعرای مرثیهساز مولامحتشم جگرگداز که با حسین دمساز باد
زان تشنگان هنوز به عیوق میرسد
فریاد العطش ز بیابان کربلا
این شاه کمسپاه که با خیل اشک و آه
خرگه از این جهان زده بیرون حسین تُست
خاموش محتشم که ز داغ غم حسین
جبریل را ز روی پیمبر حجاب شد
***
کتابخانه و موزۀ ملی ملک تا سال 1375 خورشیدی در خانه ملک در بازار بینالحرمین تهران برپا بود. ساختمان تازه در محوطۀ تاریخی باغ ملی (میدان مشق) تهران، به کوشش آستان قدس رضوی در زمینی بنا شد که حاج حسین آقا ملک در سال 1323 خورشیدی برای ساختمان جدید کتابخانه و موزه وقف کرده بود.
علیرضا حیدری (کارشناس پژوهش و نشرکتابخانه و موزۀ ملی ملک)
منبع: کتابخانه ملک