مالیات، وجهی است که بر اساس قانون و متناسب با درآمد، شغل و دارایی اشخاص حقیقی و حقوقی دریافت میشود و دولت آن را برای تأمین هزینههای عمومی و ارائه خدمات به شهروندان به کار میگیرد. پرداخت مالیات در چارچوب نظامی عادلانه و مطلوب، یکی از نشانههای بلوغ فرهنگی جامعه و از ابزارهای مهم دولتها برای دستیابی به توسعه پایدار به شمار میرود.
پیشینه مالیاتستانی به هزاران سال پیش بازمیگردد و ایران نیز از قدیمیترین کشورهایی است که برای تأمین مخارج عمومی، نظام دریافت مالیات داشته است. در دوره هخامنشیان و در زمان داریوش، بخشهای مختلف امپراتوری موظف بودند میزان معینی مالیات پرداخت کنند. پیش از رواج مالیات نقدی نیز مالیاتها به شکل پیشکش، هدیه و کالاهای غیرنقدی دریافت میشد.
در دوره سلوکیان، نظام مالیاتی ترکیبی از مالیاتهای مستقیم و غیرمستقیم شکل گرفت که مالیات اراضی، مالیات سرانه و حقوق گمرکی را دربر میگرفت. در دوره ساسانیان نیز مالیات بر اساس میزان و کیفیت محصولات کشاورزی محاسبه و دریافت میشد.
در دوره اسلامی، منابع مالیاتی تنوع بیشتری یافت و مالیاتهایی مانند مالیات مستغلات، ضرابخانه، کشتیرانی، ماهیگیری، معادن، کسبه و صنعتگران، در کنار مالیاتهای شرعی همچون زکات و خمس، به نظام مالی کشور افزوده شد.
در دوره صفویه، برخی مالیاتها از جمله مالیات زمین، دام، سرانه و آببها دارای نرخ مشخص بود. شاه عباس اول نیز با بازنگری در وضعیت مالی کشور، اصلاح شیوه دریافت مالیات و تلاش برای جلوگیری از ظلم به مردم، تغییراتی در این نظام ایجاد کرد.
در آغاز دوره قاجار، به دلیل آشفتگی اوضاع کشور، نظام مالیاتی منظم و منسجمی وجود نداشت. در دوره ناصرالدینشاه، امیرکبیر برای ساماندهی امور مالی، ایجاد تعادل میان درآمدها و هزینهها و تنظیم بودجه اقدام کرد؛ هرچند پس از او بینظمیهای پیشین بار دیگر گسترش یافت.
با استقرار حکومت مشروطه، نظارت بر درآمدها و هزینههای کشور به مجلس شورای ملی و نمایندگان مردم واگذار شد و اصل برابری افراد در برابر مالیات مورد توجه قرار گرفت. از سال ۱۳۰۰ شمسی نیز اصلاحاتی در امور مالی و نظام مالیاتی کشور صورت گرفت و میان مقررات مالیاتی و فعالیتهای اقتصادی ارتباط بیشتری برقرار شد.
اسناد این نمایشگاه، ابعاد گوناگونی از شیوه دریافت و تنظیم مالیات در دوره قاجار و پهلوی اول را بازتاب میدهند؛ از گزارشهای مربوط به جمعآوری و ارسال مالیات ایالات به مرکز تا قبوض مالیاتهای مستقیم و غیرمستقیم، بخشنامههای وزارت مالیه و مقررات مرتبط با مالیات اراضی، املاک، مراتع، دخانیات و عایدات.
گزارش به ناصرالدینشاه درباره جمعآوری مالیات حاج حسین ملکالتجار کاشان، تلگراف ظلالسلطان درباره وصول و ارسال اقساط مالیاتی فارس به مرکز، نمونه قبوض مالیاتهای مستقیم و غیرمستقیم، تصویبنامه هیئتوزرا درباره معافیت مالیاتی آسیبدیدگان برخی مناطق و بخشنامههای وزارت مالیه درباره مالیات دخانیات، املاک، مراتع و عایدات، از جمله اسناد معرفیشده در این نمایشگاه است.
نمایشگاه مجازی «اسنادی از تاریخ مالیات در ایران به روایت آرشیو ملی» از طریق این پیوند قابل مشاهده است.
منبع: کتابخانه ملی