بیستونهمین روایت مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» به معرفی کتاب «نامنامه ایرانی» یا «فرهنگ نامهای ایرانی» اثر فردیناند یوستی اختصاص دارد. کتابی که در زمره جامعترین فرهنگهای نام در حوزه ایرانشناسی قرار میگیرد و از منابع اصلی حوزه شاهنامهپژوهی است.
مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با رویکرد معرفی منابع شاخص و کمتر شناختهشده گنجینه نسخ خطی، منابع چاپی و پیایندهای سازمان طراحی شده است و در هر روایت، یکی از آثار برجسته این گنجینه را پیشروی مخاطبان قرار میدهد.
فردیناند ویلهلم یاکوب یوستی (Ferdinand Wilhelm Jakob Justi)، ایرانشناس نامدار آلمانی، در ۲ ژوئن ۱۸۳۷ در ماربورگ چشم به جهان گشود و در ۱۷ فوریه ۱۹۰۷ در همان شهر درگذشت. یوستی در دانشگاههای ماربورگ و گوتینگن در رشتههای سامیشناسی، سانسکریت و زبانشناسی تطبیقی تحصیل کرد و در سال ۱۸۶۱ موفق به اخذ درجه دکترا شد. از سال ۱۸۶۵ به عنوان استاد دانشگاه ماربورگ مشغول به تدریس شد و تا پایان عمر در همان مکان ماند. اگرچه عنوان رسمی کرسی او فیلولوژی ژرمنی بود، اما در عمل به تدریس زبانهای شرقی نیز میپرداخت و جانشین یوهان گیلدمایستر در این حوزه محسوب میشد.
یوستی عضو فرهنگستانهای علوم پروس و گوتینگن بود و آثار متعددی در زمینه ایرانشناسی، زبان اوستایی، پهلوی، کردی و تاریخ ایران باستان از خود به جای گذاشت.
«ایرانیشز نامنبوخ» (فرهنگ نامهای ایرانی) مهمترین اثر فردیناند یوستی است که حاصل سی سال پژوهش مستمر او در منابع شرقی و غربی تاریخ ایران است. این کتاب در سال ۱۸۹۵ میلادی در شهر ماربورگ و با حمایت مالی فرهنگستان علوم پادشاهی پروس منتشر شد و یوستی در مقدمه آن از این حمایت قدردانی کرده است. کتاب شامل یک پیشگفتار، ۵۲۶ صفحه و حدود ۴۵۰۰ مدخل نامی است که به بیش از ۹۵۰۰ شخصیت تاریخی اشاره دارد.
در این اثر که با رویکردی تطبیقی نوشته شده است، افزون بر منابع ایرانی، منابع یونانی، لاتین، سامی، ارمنی و گرجی نیز مورد استفاده قرار گرفتهاند و بدین سبب یکی از جامعترین فرهنگهای نام در حوزه ایرانشناسی محسوب میشود. یوستی تأکید میکند که این اثر حاصل گردآوریهایی است که هنگام مطالعه منابع شرقی و غربی تاریخ ایران برای تعیین روابط زندگینامهای و نسبشناسی انجام شده است.
اهمیت این کتاب در چند جنبه خلاصه میشود: نخست، این اثر برای نخستین بار نامهای ایرانی را از دوران مادها و هخامنشیان تا دوره اسلامی به شکلی علمی گردآوری و تحلیل کرده است. دوم، یوستی با تکیه بر روش ریشهشناسی تطبیقی، تحولات دستوری و آوایی نامها را در گذر زمان بررسی کرده و بدین وسیله اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخ زبان فارسی در اختیار پژوهشگران نهاده است. سوم، این کتاب نشان میدهد که چگونه بسیاری از واژههایی که بهعنوان اسم عام از کار افتادهاند، در قالب نامهای خاص باقی مانده و از این راه میتوان به بازیابی بخشی از واژگان کهن فارسی پرداخت. یوستی همچنین به این نکته مهم اشاره میکند که نامگذاری در ایران باستان تا چه اندازه با باورها، مناسک دینی و جایگاه اجتماعی افراد گره خورده بوده است. او با بررسی نامهای ایزدان زرتشتی، نامهای پادشاهان و پهلوانان و نامهای اشخاص عادی، تصویری جامع از فرهنگ نامگذاری در ایران ارائه می کند.
یکی از نکات برجسته «نامنامه ایرانی» توجه ویژه آن به شاهنامه فردوسی است. یوستی بهدرستی دریافته بود که ایرانیان مسلمان، تا آنجا که نامهایشان اصالت ایرانی دارد، آنها را از شاهنامه و ادبیات متأثر از آن گرفتهاند. او این پدیده را با نامگذاری کودکان در ایتالیای قرن شانزدهم بهنام پهلوانان میزگرد و احیای نامهای ژرمنی در آلمانِ متأثر از اپراهای واگنر مقایسه کرده است.
یوستی با نقل نمونههای متعدد از شاهنامه، از جمله داستان فریدون و سه پسرش (سلم، تور و ایرج) که تا پیش از شناخت بینام بودهاند، داستان زال که نخست «دستان» نامیده شد و سپس توسط پدرش سام «زال» نام گرفت، و نیز داستان قباد و شیرویه که تفاوت میان نام خصوصی و نام سلطنتی را نشان میدهد، اثبات کرده که چگونه سنت نامگذاری ایرانی در بستر تاریخ تحول یافته است. او همچنین به نمونههایی از نامهای ترکیبی در اوستا و فارسی میانه اشاره میکند که در شاهنامه نیز بازتاب یافتهاند.
این کتاب برای نسلهای بعدی ایرانشناسان منبعی بیبدیل باقی ماند و هنوز نیز یکی از ارکان اصلی پژوهش در حوزه نامشناسی ایرانی و شاهنامهپژوهی به شمار میرود. اهمیت این اثر تا بدانجاست که پس از گذشت بیش از ۱۲۵ سال از انتشار آن، هنوز هم پژوهشگران برای بررسی نامهای ایرانی به آن مراجعه میکنند و در زمره پرارجاعترین منابع ایرانشناسی در سطح جهان قرار دارد.
این کتاب با شماره رکورد کتابشناسی ۴۴۰۷۸-۸۱م در مخزن ایران شناسی کتابخانه ملی نگهداری میشود و سی و پنج صفحه ابتدایی آن از طریق پیوست این خبر قابل دانلود است.
منبع: کتابخانه ملی