پنجاهمین شماره «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» به معرفی نسخهای نفیس و کهن از «کلیات سعدی» اختصاص دارد. این نسخه که با شماره بازیابی ۳۹۱۳۴-۵ در کتابخانه ملی ایران نگهداری میشود، به خط نسخ کتابت شده و تاریخ انجامه آن ۲۰ رمضان ۷۱۶ق. است.
کاتب این نسخه، یوسف بن محمد بن عیسی بن محمد شیرازی، از همشهریان سعدی بوده و همین ویژگی، در کنار تاریخ کتابت نسخه، بر اهمیت آن افزوده است. نسخه حاضر، برگهای پراکندهای از کلیات سعدی را دربر دارد و شامل بخشهایی از «رساله عقل و عشق»، «بوستان»، غزلیات عربی، مثلثات، مقطعات و ترجیعبند «بنشینم و صبر پیش گیرم/ دنباله کار خویش گیرم» است.
بر اساس اطلاعات نسخهشناختی، این نسخه از کهنترین نسخههای تاریخدار شناختهشده از کلیات سعدی به شمار میآید و از جهت قدمت، دومین نسخه شناختهشده محسوب میشود. اهمیت دیگر این اثر آن است که بر اساس ترتیب مشهور بیستون تنظیم نشده است. علی بن احمد بن ابیبکر، معروف به بیستون، در سالهای ۷۲۶ق. و ۷۳۴ق. غزلیات سعدی را یکبار بر پایه حرف نخست مطلع غزلها و بار دیگر بر پایه قوافی تنظیم کرد و بخش عمده نسخههای کلیات سعدی پس از آن، بر اساس این ترتیب سامان یافتند.
از این منظر، نسخه موجود در کتابخانه ملی ایران از معدود نسخههایی است که پیش از تنظیم بیستون کتابت شده و بازتابدهنده مرحلهای کهنتر از گردآوری و تنظیم آثار سعدی است؛ مرحلهای که میتواند برای پژوهش در تاریخ تدوین کلیات سعدی، سنت نسخهپردازی آثار او و شناخت نظم نخستین جامعِ ناشناخته این مجموعه اهمیت ویژه داشته باشد. این نکته در کتاب «اوراق زرین» نیز مورد اشاره قرار گرفته است.
در بخش تزئینات، صفحه آغاز نسخه دارای کتیبهای مذهب با نقوش اسلیمی به رنگ مشکی است و عنوان «رساله عقل و عشق» درون آن نوشته شده است. جدول دور متن به شنگرف و مشکی و جدول میانی به شنگرف ترسیم شده و عناوین بهصورت تناوبی با رنگهای مشکی، شنگرف و زرد آمدهاند. در اطراف انجامه نیز دو سرترنج زرین محرر دیده میشود.
جلد نسخه، الحاقی و مقوایی است و با روکش تیماج عنابی تیره پوشانده شده است. کتیبه، لچک، ترنج و سرترنج جلد با نقوش اسلیمی و گل و برگ ختایی زرپوش تزئین شده و حاشیه ریسهای و جدول ضربی نیز در آن به کار رفته است. عطف و سجاف نسخه از تیماج مشکی و اندرون جلد نیز از تیماج مشکی است.
موضوع این نسخه در رده شعر و نثر فارسی قرن هفتم قمری قرار میگیرد و به دلیل قدمت، تاریخدار بودن، انتساب کاتب به شیراز و قرار گرفتن آن در مرحلهای پیش از تنظیم رایج کلیات سعدی، از آثار ارزشمند گنجینه نسخههای خطی کتابخانه ملی ایران به شمار میآید.
در ادامه، تصاویری از این نسخه نفیس منتشر میشود.
منبع: کتابخانه ملی