مقالات این کتاب زیر نظر و به سفارشِ یامان حکمت و مسعود تقیآبادی نوشته شده و در سه حوزۀ مطالعات زبانشناسی، مطالعات میانرشتهای و مطالعات ادبی، آثار رهنورد زریاب را مورد تحلیل و ارزیابی قرار دادهاند. یامان حکمت معاون سابق دانشگاه آزاد اسلامی ایران در کابل، در گفتوگو با ایبنا درباره این کتاب توضیح داد: مقالات این کتاب با این هدف تألیف و گردآوری شدهاند که بتوانند بهطور روشن، نمونههایی عملی را در بررسی، تحلیل و تفسیر متون ادبی در فضای ادبیات فارسی دری در افغانستان ارائه نمایند. با درنظر داشتن این نکته، با برخی از محققان و پژوهشگران جوان افغانستان که در حوزۀ نظریههای مختلف نقد ادبی تخصص دارند، وارد گفتوگو شدیم و درنهایت، بر روی برخی موضوعات به توافق رسیدیم و بدینترتیب، نوشتن مقالات درباب آثار زریاب آغاز شد. ایندست مقالات کتاب در هیچجای دیگر تاکنون منتشر نشده است. دراین میان، فقط دو مقاله که قبلاً توسط برخی استادان دانشگاههای ایران و افغانستان نوشته و در مجلات علمی _ پژوهشی چاپ شدهاند، از آنجاکه نمونههای خوبی در تحلیل آثار جاودانیاد رهنورد زریاب بهشمار میروند، با اجازۀ صاحبان اثر به کتاب اضافه شدهاند.
این استاد دانشگاه افزود: رهنورد زریاب همیشه از اینکه بررسی آثار داستانی در افغانستان چندان علمی و جدی نیست، گلایهمند بود. گلایههای او چه در مقالات و سخنرانیها و چه در گفتگوهای دوستانه در جمعهای خصوصی، عمدتاً شنیده میشد. متأسفانه بیماری کرونا زمانی او را از ما گرفت که تازه موجی از تحقیقات دانشگاهی دربارۀ آثارش شروع شده بود و پژوهشگران افغانستانی و ایرانی، به بررسی داستانها و رمانهای او روی آورده بودند و اکنون هم پژوهشگران زبان فارسی، بیشازپیش، آثار او و سایر نویسندگان افغانستان را از زوایای مختلف بررسی میکنند. نتایج این تحقیقات و پژوهشها نیز بهزودی در قالب کتابهایی منتشر خواهد شد.
حکمت دربارۀ نویسندگان و موضوعات مقالات این کتاب نیز گفت: نویسندگان کتاب، از محققان و استادان دانشگاه در دو کشور افغانستان و ایران هستند. برخی از این محققان، فارغالتحصیلان دانشگاه کابل هستند که با تاسف اکنون بسیاری از آنها یا خانهنشین شده و یا مجبور به مهاجرت شدهاند. در سفارش مجموعه مقالات نیز تلاش شد به رویکردهای مختلف توجه شود: از زبانشناسی و جامعهشناسی گرفته تا تحلیل روایت و تحلیل گفتمان و اسطورهشناسی؛ درنتیجه، محققانی که بخواهند بعد از این، دربارۀ آثار رهنورد زریاب تحقیق کنند، در اینزمینه دست باز خواهند داشت.
مولف کتاب «چه بر بودا گذشت»، دربارۀ نامگذاری کتاب هم گفت: زریاب به واقع زرِ نابی بود در زبان فارسی. او چه در داستانها، چه در مقالات و چه در سخنرانیهایش فصاحت و زیبایی کلام فارسی دری را به اوج میرساند. خدمات او در عرصۀ رسانههای افغانستان برای پالودن از کاستیها در زبان فارسی برکسی پوشیده نیست. دقت نظر او در استخدام کلمات حتی در گفتگوهای خصوصیاش مثالزدنی بود. او از دلسوزان و علاقمندان زبان فارسی بود که تلاش داشت این زبان را با تمام زیباییهایش به مخاطب ارائه نماید. نثر پاکیزۀ او به گونهای است که شاید به جرئت بتوان در کنار برخی از بزرگان ادب فارسی او را از درستنویسترین نویسندگان حوزۀ زبان پارسی دانست. او حتی تعداد زیادی واژگان پیشنهادی در برابر واژگان بیگانه در زبان فارسی ارائه داده است که در نوع خود قابل توجه است. آثار او اکنون به عنوان متونی ویراسته و نمونه در زیبایی کلام فارسی در اختیار ماست که میتوان به آنها رجوع کرد.
حکمت در پایان تاکید کرد: چاپ کتابهای علمی به زبان فارسی در افغانستان اکنون یکی از نیازهای روشن ماست. چرا که جوانان علاقمند و دانشجویان به منابع علمی به این کار نیاز دارند، بخصوص منابعی که آثار نویسندگان و فرهنگیان برجستۀ افغانستان را مورد تحلیل و بررسی قرار دهند، جزو نیازهای اصلی و حتی هویتساز به شمار میآیند.
گفتنیاست محمداعظم رهنورد زریاب در سوم شهریور 1323 در گذر ریکاخانه شهر کهنه کابل متولد شد. او مهمترین و پرکارترین نویسنده افغانستان بود که در کنار ترویج و تثبیت داستان کوتاه و رمان در افغانستان، با حضور دوبارهاش پس تحولات سیاسی که در 1381 در افغانستان به وجود آمد، در برابر فرهنگستیزان و آنانی که ضد زبان پارسی در افغانستان بودند یک تنه و تنها ایستاد. حضور او در تلویزیون طلوع به عنوان ویراستار اصلی، باعث شد که واژههای نامأموس زبان پارسی، در اذهان شنونده عام مأنوس شود و همچنان در پالایش و ترویج واژگان نوساخته زبان پارسی، نقش انکارناپذیری در بیست سال گذشته داشت. رهنورد زریاب در کنار دلبستگی به ادبیات پارسی و ادبیات جهان که در هر دو صاحب نظر بود، در روانشناسی، جامعهشناسی، فلسفه و تاریخ نیز دست بالایی داشت.
سال 1395 از سلسله شبهای بخارا، به همت آقای علی دهباشی شبی نیز به نام «شب زهنورد زریاب» در بزرگداشت ایشان برگزار شد. این نویسندۀ پرکار سرانجام پس از تحمل حدود یک ماه بیماری کرونا در 21 آذر 1399 در کابل درگذشت و در گورستان معروف شهدای صالحین کابل، در آرامگاه خانوادگی در کنار پدر و مادرش آرمید.
آثار منتشر شدۀ رهنورد زریاب
آثار غیر داستانی: شمعی در شبستانی، مجموعه چهارده جستار و یادواره، چاپ نخست 1380؛ چهها که نوشتم، مجموعه جُستارها، چاپ نخست 1382؛ پایان کار سه رویین تن، مجموعه جُستارها با یک گفتوگو، چاپ نخست 1389؛ آزادی اندیشه و گفتار و زنگی مستِ شمشیر به دست، دفتری از جُستارها، چاپ نخست 1395؛
مجموعه داستانها، طنزها و داستایتها: هذیانهای دور غربت، طنزگونهها، چاپ نخست 1381؛ … و شیخ گفت، مجموعه داستایتها، چاپ نخست 1389؛ قلندرنامه، ریزهنگاریها، چاپ نخست 1393.
داستانها، مجموعه کامل داستانهای کوتاه، چاپ نخست 1393: مردی که سایهاش ترکش کرد؛ شهر طلسم شده؛ دزدِ اسپ؛ … و باران میبارید؛ سگ و تفنگ؛ مارهای زیر درختهای سنجد و سه داستاندیگر.
رمانها: گلنار و آیینه، چاپ نخست 1381؛ چار گرد قلا گشتم، چاپ نخست 1389؛ شورشی که آدمیزادگکان و جانورکان برپا کردند، چاپ نخست 1391؛ کاکه ششپر و دختر شاه پریان، چاپ نخست 1393؛ درویش پنجم، چاپ نخست 1395؛ سکهیی که سیلمان یافت، چاپ نخست 1397.
رمانهای ناتمام: رازهای دایه پیر؛ سرانجام آقای سحرخیز بیدار میشود؛ سیب و ارسطاطالیس؛ زن بدخشانی.
منبع: ایبنا