امروز سهشنبه بیست و شش اسفندماه ۱۴۰۴، خبر درگذشت آیةالله محمدابراهیم جناتی را دریافت کردم. خداوند او را مشمول رحمت واسعۀ خود گرداند. ایشان از فقیهان نواندیش و از شاگردان برجستۀ فقهای نجف بود. وی سالها عضو فرهنگستان علوم بود و گاه در برخی همایشهای بینالمللی مرتبط با معارف اسلامی شرکت میکرد و از خاطراتش برایم نقل میکرد.
به نظر وی فقه پویا یا فقه نوگرا مفهومی بود که بر اساس آن فقه و مبانی دینی باید با تغییرات زمان و نیازهای جامعه تطابق پیدا کند. در این رویکرد، استدلالهای فقهی و قواعد شرعی به صورت انعطافپذیر دربارۀ مسائل جدید و پیشروی جامعه مانند خانواده، موسیقی، آزادی و… به کار گرفته میشوند تا پاسخهای مناسب و کارآمد ارائه دهند. او معتقد بود فقه این توانمندی را دارد، ولی ظرفیتهای آن خوب شناخته و فهم نشده است و از این رو شیوههای اجتهادی معاصر را کارآمد نمیدانست.
آیةالله جناتی رسالهٔ خود را برای عموم مردم با زبان سادهتر و استدلالیتر نوشت و هدفش را نه فقط اجرای تکالیف فردی بلکه «درک روح عدالت و اخلاق در احکام» میدانست. در واقع تنها مرجع تقلیدی بود که ابواب توضیح المسائل خود را براساس پرسشهایی که از او میشد، تدوین و منتشر میکرد.
تا پنج سال پیش که مرتب خدمت ایشان در قم میرسیدم، حدود ده جلد کتاب رسالۀ عملیۀ ایشان منتشر شده بود. من سال ۶۸ که با مرحوم محمدجواد صاحبی مدیر نواندیش و فهیم مجلۀ «کیهان اندیشه» آشنا شدم، تقریباً هر پنجشنبه صبح از محضر آیةالله جناتی بهره میبردم.
از ایشان خاطرات شیرینی بیاد دارم. او میگفت در نجف اشرف استفتائاتی که از حضرت امام میشد، من پاسخ میدادم مگر سؤالات سیاسی را. نیز نقل میکرد که وقتی من رسالۀ تحقیقی خود دربارۀ «طهارت ذاتی اهل کتاب» را نوشتم، خدمت آیة الله حکیم که از مراجع تقلید وقت بود، ارائه کردم و ایشان آن را نپسندید. اما وقتی برای معالجه به لندن سفر کرد، خدمت ایشان رسیدم و گفتند با نظر شما موافقم! در سال ۶۹ که به تحقیق دربارۀ مباحث فقهی موسیقی پرداختم، از ایشان اجازه گرفتم که مقالۀ تحقیقی و عالمانهای را که در کیهان اندیشه منتشر کرده بود، در کتاب «هشت گفتار پیرامون موسیقی غنایی» خود قرار دهم.
در دهۀ هفتاد که جنب کیهان اندیشه دکان کتابفروشی منشورات میراث مکتوب را اجاره کردیم، آنجا پاتوق ایشان، آیةالله حسنزاده و بسیاری دیگر از فضلا و طلاب کتابخوان حوزه شده بود. ایشان نقل میکرد که به دلیل نظرات بدیع فقهی خود، گاه مورد شماتت قرار میگیرد و به او میگویند تو موسیقی و … را حلال کردهای. البته نظرات تحقیقی او منحصر به موسیقی و حجاب و زن و … نبود، در اغلب مسائل روز او فتاوی مناسب با مقتضیات زمان و بعضاً مشکلگشا ارائه میکرد که او را از باقی مراجع معاصر ممتاز کرده بود.
روحش شاد و با اولیای خدا محشور باد.
اکبر ایرانی
مدیرعامل مؤسسهٔ پژوهشی میراث مکتوب