عرفان و تصوّف که حاصل در همآمیختگی اندیشههای گوناگون اسلامی، مانوی، بودایی، مسیحی، زردشتی و تفکر نوافلاطونی است، یکی از عظیمترین دستاوردهای عصر شکوفایی تمدّن اسلامی است که البته بعدها به انحطاط گرایید.
صوفیان و عارفان نیز همچون حاملان دیگر افکار و عقاید عامهپسند بسیار زود به ابزارها و رسانههای ادبی و هنری مانند، شعر، قصّه و حکایت روی آوردند و از این طریق با عامۀ مردم ارتباط برقرار کردند. بیتردید این هنرها، نقشی بسیار اساسی در گسترش آموزههای صوفیانه ایفا کردهاند. استفاده از وعظ، خطابه، قصّه، حکایت و شعر اصولاً در دنیای قدیم مهمترین راه گسترش مکاتب و ادیان و افکار بوده است. گسترش اسلام نیز بدون نوع ادبی قصص الانبیاء و دیگر قصهها و حکایتها ممکن نبود. صوفیان و عارفان پس از طی کردن مرحلۀ زهدِ اولیّه، بسیار زود از این هنرها کمک گرفتند و آموزههای خود را به اعماق جامعه بردند.
پیوند تصوّف و قصهگویی پیوندی کهن، عمیق و ریشهدار است. قصهگویی صوفیان هم جنبۀ شفاهی داشته و هم جنبۀ مکتوب. از یک سو، در محافلِ اُنسِ صوفیانه، زاویهها، تکیهها و خانقاهها، پیران و مرشدان، با زبانی گیرا، آدابِ طریقت را در قالبِ قصّه، حکایت و تمثیل به مریدان و سالکان میآموختهاند و از سوی دیگر، قصهها و حکایتها، گردآوری و مکتوب میشده است. برخی از مؤلفان صوفی نیز از ابتدا قصهّها و حکایتها را به شکل مکتوب عرضه میکردهاند یا لابهلای مطالب کتابهای خود نقل میکردهاند و نسخههای این آثار به گوشه و کنار مملکت فرستاده میشده و باز به نوبۀ خود از همین آثار مکتوب برای نقل و روایت شفاهی استفاده میشده است. در این فرآیند طبعاً قصهها دچار دگردیسی میشدهاند یا شاخ و برگهای تازهای پیدا میکردهاند. از این طریق، علاوه بر تعلیم آداب، طریقت در غیاب دیگر سرگرمیها وسیلهای برای تفریح و تفرّج هم فراهم میآمده است. نمونۀ عالی و خلاّق این سنّت کهن را بعدها در شیوۀ قصهگویی مولانا جلالالدین بلخی در مثنوی معنوی میتوان دید.
سنّت نگارش و تدوین آثار صوفیانه، نخست در زبان عربی شکل گرفت و آثار صوفیانۀ فارسی چند قرن بعد پدید آمدند. کتاب بُستان العارفین یکی از کهنترین آثار صوفیانۀ فارسی است که در قرن پنجم هجری تألیف شده است. مؤلف کتاب فقیهی، حنفی است که در عین پایبندی به شریعت، شیفتۀ عارفان و پارسایان بوده است. او در تألیف این کتاب از منابع عربی پیش از خود بهره برده است. بُستان العارفین در بیست و پنج باب فراهم آمده است. موضوعات اصلی کتاب عبارتاند از تبیین مبانی تصوّف، توجه به قرآن و حدیث و اقتباس از آنها، ذکر کرامتهای صوفیان، ذکر اوراد و اذکار و بیان فضیلت آنها و مبحثی در بابِ اختیاراتِ نجوم و روزهای مناسب هر کار. کتاب بُستان العارفين شامل حدود سیصد حکایت صوفیانه است.
کتاب بُستان العارفین، گذشته از این که متنی صوفیانه و عرفانی است و همۀ جویندگان این حوزه میتوانند برای شناخت دقایقِ تصوّف از آن بهره ببرند، گنجینهای غنی از واژگان و اصطلاحات فارسی هزار سال پیش است که اغلب آنها امروزه نیز در زبان فارسی، رایج هستند. برای آشنایی بیشتر با نثر کتاب چند سطر از آن را نقل میکنیم:
چنین گویند که مردی را دیدند از پیرانِ بصره، همیشه غمناک و گریان بودی. او را پرسیدند که چه رسیده است تو را که دایم غمناکی؟ گفت بر دل عارفی استخفاف کردم به نادانی. همی ترسم که عقوبتِ آن، عزلِ ایمان بُوَد. پرسیدند که این استخفاف چگونه کردی؟ گفت ما را در خانه مزدوری بود؛ زید نام. به ظاهر ابله و به باطن عارف و ما را از حال او خبر نبود…
علاوه بر ارزشهای زبانی و لغوی باید به ارزشهای جامعهشناختی و اجتماعی کتاب هم اشاره کرد. ازجمله آداب و رسوم اجتماعی آن عصر که در لابهلای حکایتها و قصّهها بازتاب یافته میتوان به مواردی از این دست اشاره کرد: خواندن نماز باران در بیرون، شهر حاضر کردن زنی زشترو در مراسم عروسی تا داماد با دیدن او بهتر به زیبایی عروس پی ببرد، سیاه کردن در خانۀ صاحبعزا، نحوست و سَعد بودن روزها…. همچنین نام بسیاری از مشاغل رایج در آن عصر و نیز نام غذاها، پوشیدنیها و آلات و ابزارهای مختلف در کتاب آمده است.
كتاب بُستان العارفین به همراه منتخب رونق المجالس، پیش از این، در ١٣٥٤ش بهکوشش احمدعلی رجایی بخارایی در تهران منتشر شده بود. با توجه به گذشت چند دهه و پیدا شدن نسخههای تازه و آثار فراوانی که در حوزۀ تصوّف در این سالها منتشر شدهاند و نیز با توجه به ناکافی بودن نسخههای این چاپ و کاستیهای فراوان آن، لازم بود که تصحیح تازهای از کتاب صورت گیرد. تصحیح جدید که به اشارۀ استاد شفیعی کدکنی به عنوان رسالۀ دکتری مُصحّح در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی صورت گرفته، از جهات گوناگون به کمال رسیده و متن کامل و منقحی از بُستان العارفین از (از ص ۳ تا ۳۸۹) را به همراه مقدمهای مُفصّل (صد و چهل و شش صفحه) و تعلیقات از (از ص ۳۹۳ تا ۵۷۶) و فهرستهای گوناگون از (ص ۵۷۹ تا ٧۵٩) عرضه کرده است.
مقدمۀ کتاب که عملاً رسالهای تحقیقی است، به معرفی کتاب بُستان العارفین و بررسی ساختار و محتوای آن، معرّفی مؤلف کتاب و منابع احتمالی آن و آثار مشابه تألیف شده در آن عصر اختصاص دارد. بررسی ویژگیهای سَبکی و زبانی کتاب و شگردهای ادبی و هنری به کار رفته در آن از دیگر مطالبی است که در مقدمه آمده است. معرّفی دقیق نسخههای مورد استفاده و ذکر دقیق مشخصات زبانی و محتوایی آنها نیز در مقدمه آمده است. بیان تفصیلی روش تصحیح و چگونگی استفاده از نسخهها و اشارهای به چاپهای پیشین، پایانبخش مقدمه است. تصویر برگههای آغاز و پایان نسخهها نیز به مقدمه افزوده شده است.
متن کتاب چون مبتنی بر نسخههایی است که با یکدیگر تفاوت بسیار دارند، همراه با نسخه بدلهای فراوان است که به تفصیل و در پای صفحهها نقل شدهاند. علاوه بر این تفاوتهای وسیعترِ نسخهها که عملاً روایت و تحریر دیگری از کتاب محسوب میشوند در بخش جداگانهای با عنوان «پیوست» و در انتهای متن ذکر شده است. این بخش در کنار نسخهبدلهایی که به تفصیل در پاورقی آمده ند برای محققّان و پژوهشگران بسیار مفید و راهگشا است و آنان را از مراجعه به نسخهها، بینیاز میکند. تعلیقات و توضیحات به موارد گوناگونی اختصاص دارد که متن نیاز به توضیح داشته است؛ مهمترین این موارد عبارتند از: عبارتها و جملات عربی، آیات و احادیث، اَعلام، اعم از شخصیتها و مکانها، تلمیحات خاص، اصطلاحات عرفانی و کلامی، عبارتها و واژههای غریب ِفارسی، اشاره به مأخذ قصهها و حکایتها و… جستوجوی مصحّح در منابع عربی کهن به کشف بسیاری از مآخذ قصهها و حکایتها کمک کرده است.
فهرستهای پایانی شامل بیست و چهار فهرست جداگانه است که برای پژوهشگران حوزههای مختلف بسیار راهگشاست: فهرست اشعار داستانها، احادیث، آیات، مثلها، اصطلاحات، کتابها، منسوجات، خوردنیها، جانوران، لغات و ترکیبات جایها و… در پایان نیز فهرست منابع آمده است.
چنان که میدانیم در سالهای اخیر، فنّ تصحیح متون رشد و رونق چشمگیری داشته است. از یک سو روشهای دقیقتری در تصحیح متن رواج یافته و دسترسی دیجیتال به نسخههای خطی آسانتر شده و از سوی دیگر، برخی جوانان مستعد و علاقهمند و جستوجوگر وارد این عرصه شدهاند. برخی از این متنها برای نخستین بار منتشر شدهاند، اما اغلب آنها تصحیح دوبارۀ آثاری هستند که در دهههای پیش منتشر شده بودند. برخی از این تصحیحهای دوباره چندان ترجیحی بر چاپهای قبلی ندارند و صرفاً جای خالی آنها را در بازار نشر گرفتهاند. برخی دیگر از این تصحیحها تا حدودی از چاپهای پیشین بهترند و در کنار چاپهای پیشین، جایی برای خود باز کردهاند. تعدادی از این آثار از جمله بُستان العارفین، عملاً تصحیحهای پیشین را منسوخ کردهاند و سیمای تازهای از متنِ مورد نظر ترسیم کردهاند.
تصحیحِ متون، برخلاف تصور برخی کسان، کاری است طاقتفرسا که انجام دادن درستِ آن، علاوه بر دانشِ گسترده، مستلزم نظم و انضباط و نکتهسنجی است. تصحیح درست بدون صرف وقت فراوان و خو گرفتن با زیر و بم متن امکانپذیر نیست. تصحیح بُستان العارفین نیز از این قاعده برکنار نبوده است. مصحّح، بیش از ده سال با این کار درگیر بوده است و بارها آن را بازخوانی و تکمیل کرده و در اصلاح و آراستن و پیراستن آن کوشیده است. متن حاضر با متنی که در سال ١٣٥٤ش به این نام منتشر شده به کلی متفاوت است. مصحّح متنِ حاضر، در بخشی از مقدمه (ص صد و سی و چهار تا صد و سی و شش) به کاستیهای چاپ پیشین پرداخته است. یکی از مهمترین دستاوردهای تصحیح تازۀ بُستان العارفین، شناسایی مؤلف کتاب است. در چاپ پیشین تألیف اثر به ابوالفضل محمد بن احمد طبسی نیشابوری از محدّثان قرن پنجم، نسبت داده شده، اما مصحّح چاپِ جدید، با استدلالهای وافی و کافی نشان داده است که مؤلف – که بارها نام او در لابهلای مطالب کتاب آمده ـ فقيه ابونصر احمد بن خیر نیشابوری است (ص بیست و دو بیست و شش).
در مجموع میتوان گفت که این تصحیح در میان آثار مشابه که در سالهای اخیر منتشر شده است، از جهات گوناگون کمنظیر است و شایسته است که جوانان علاقهمندی که به این فن روی میآورند، آن را سرمشق خود قرار دهند. چاپ، حروفنگاری، تدوین و صحّافی کتاب نیز بسیار چشمنواز و آراسته است. جای آن است که ناشر محترم – که الحق در طبع کتاب سنگ تمام گذاشته است ـ در پخش و توزیع آن نیز اهتمام بیشتری داشته باشد.
بُستانالعارفین و تحفهالمُریدین با تألیف فقیه ابونصر احمد بن خیر با مقدمه، تصحیح و تعلیقات، تهمینه عطایی کچویی، در انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال ۱۴۰۴ چاپ شده است. قیمت این کتاب، هشت میلیون ریال است.
[این یادداشت، پیشتر در مجّلۀ بخارا، شمارۀ ۱۷۳، بهمن و اسفند۱۴۰۴، صص ۴۶۰- ۴۶۴ چاپ شده است]
مسعود جعفری جزی
منبع: فرهنگستان زبان و ادب فارسی