علامه علیاکبر دهخدا در سال ۱۲۵۸ یا ۱۲۵۹ ش. در محلهٔ سنگلج تهران در خانوادهای قزوینیالاصل و میانهحال چشم به جهان گشود.
او زندگی پرفراز و نشیبی در کودکی و جوانی خود پشت سر گذاشت: فوت پدر در نهسالگی؛ تاراج میراث پدری توسط یکی از اقوام پدری؛ تحصیل به مدت ۱۰ سال در مدرسهٔ شیخ هادی نزد شیخ غلامحسین بروجردی و شرکت در جلسات درس حاج شیخ هادی نجمآبادی، روحانی نواندیش آن روزگار؛ سرپرستی از مادر، خواهر و برادران کوچکتر؛ تحصیل در مدرسهٔ تازهتأسیس علوم سیاسی؛ رفتن به اروپا به عنوان منشی سفیر ایران در بالکان و آشنایی با علوم جدید و تکمیل زبان فرانسه؛ بازگشت به ایران در بحبوحهٔ جنبش مشروطیت؛ مبارزه در برابر خودکامگیهای محمدعلیشاه قاجار از طریق قلم زدن در روزنامهٔ صوراسرافیل و خلق شاهکارهایی با عنوان «چرندپرند» در این روزنامه؛ به توپ بسته شدن مجلس و پناهندگی او به همراه دیگر آزادیخواهان به سفارت انگلیس؛ اخراج و تبعید از ایران و اقامت در فرانسه و سوئیس برای ادامهٔ مبارزه و چاپ روزنامهٔ صوراسرافیل؛ بازگشت به ایران و برگزیده شدن در انتخابات دورهٔ دوم مجلس شورای ملی؛ اشتغال در وزارت عدلیه؛ جنگ جهانی اول و فعالیتهای سیاسی و پناه بردن به ایلات بختیاری.
دهخدایی که در تابستان ۱۲۹۶، در اواخر جنگ جهانی به تهران بازگشت، مردی سیو هشتساله بود که از آوارگی خود و خانوادهاش در روستاهای چهارمحال بختیاری به جان آمده بود و از سوی دیگر از شر و شور جوانی و جوش و خروش انقلابیگری افتاده بود. انیس و مونس او در این دورهٔ انزوا کتاب لاروس کوچکی بوده که در طی این مدت برای لغات آن برابرهای فارسی میجسته و در گوشه و کنار آن مینوشتهاست. این کار جرقهای بوده برای شروع کار فرهنگنویسی او. احتمالاً طرح جمعآوری امثال را نیز در همین دوره ریخته باشد.
دهخدا پس از بازگشت به تهران، ضمن ترجمههایی از متون فرانسه به سفارش وزارت معارف، به گردآوری و استخراج لغات و امثال از متون پرداخت و در کنار آن بر بسیاری از متون حاشیه نوشت و اغلاط و بدخوانیهای آنها را تصحیح کرد. در سال ۱۲۹۹ ریاست مدرسهٔ علوم سیاسی نیز بر عهدهٔ او گذاشته شد. با این حال، جمعآوری امثال در سال ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۱ به نتیجه رسید و کتاب امثال و حکم در ۴ جلد به هزینهٔ وزارت معارف به چاپ رسید.
در این دوران با اینکه ریاست دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی را به عهده داشت، اما با تفویض اختیارات خود به معاون دانشکده، تمامی همّت و تلاش و وقت خود را صرف طرح بزرگ خود، یعنی تألیف لغتنامهای جامع و شامل برای زبان فارسی کرد. او طی سالها گاه به تنهایی و گاه با دستیارانش این طرح را پیش برد و تعداد پرشماری فیش از متون زبان فارسی در زمینههای مختلف، فرهنگهای فارسی و عربی و کتابهای مرجع اَعلام تهیه کرد. تعداد برگههای لغتنامه را دو تا سه میلیون تخمین زدهاند.
تألیف و تدوین لغتنامه از زمانی آغاز شد که وزارت معارف چند تن از استادان دانشگاه و کارمندان خود را به یاری او فرستاد، ولی شروع جنگ جهانی دوم و عوامل دیگر باعث شد بخشهایی که آمادهٔ چاپ شده بود، در چاپخانه بماند و منتشر نشود.
در تمام این سالها کار یادداشتبرداری و جمعآوری لغات بدون پشتوانهٔ مالی و با قرض گرفتن و گرو گذاشتن خانهاش و البته با کمکهای محدود وزارت معارف پیش رفت. در دیماه ۱۳۲۴ طرح «چاپ فرهنگ دهخدا» به پیشنهاد چند تن از نمایندگان مجلس شورای ملی، به مجلس ارائه شد و به تصویب رسید. از این پس کار تألیف و تدوین و چاپ لغتنامه با همکاری دهها تن از استادان و دانشجویان و اهل فن شتاب گرفت. سالهای آخر عمر دهخدا با نخستوزیری دکتر محمد مصدق، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و حوادث پس از آن مصادف شد و دهخدا در عین کار تماموقت برای لغتنامه، برای حمایت از دکتر مصدق هر کاری از دستش برآمد کرد. وی پس از کودتا بهشدت از نظر روحی و جسمی آسیب دید و در هم شکست. سرانجام در عصر روز دوشنبه، هفتم اسفند ۱۳۳۴ در هفتاد و ششسالگی چشم از جهان فروبست.
تا زمان حیات دهخدا ، ۲۲ مجلد از ۲۲۲ مجلد لغتنامه و به عبارت دیگر ۴۲۶۹ صفحه از ۲۵۶۶۲ صفحه زیر نظرش تألیف و تدوین و منتشر شد. پس از آن در طی سالها بقیهٔ مجلدات این اثر با همکاری دهها استاد و پژوهشگر زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی و با همکاری مستمر دکتر سید محمد دبیرسیاقی و استاد محمد پروین گنابادی تألیف و منتشر شد. آخرین جزوهٔ لغتنامه در سال ۱۳۵۹ به چاپ رسید.
علیاکبر دهخدا شخصیتی چندوجهی است که در چندین نقش، بهخوبی نقش خود را ایفا کردهاست. او شاعر قطعهٔ جاودانی «یاد آر ز شمع مرده یاد آر» است. روزنامهنگار، طنزنویس، مبارز و فعال سیاسی و سرانجام محقق و ادیبی برجسته بود که دو اثر ماندگار و عظیم به جامعهٔ فارسیزبان و دوستداران زبان و ادبیات فارسی تقدیم کردهاست.
مریم میرشمسی
پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی
منبع: فرهنگستان زبان و ادب فارسی