در روزهای اخیر یک ویدیو در فضای مجازی و در گروهها و کانالهای شبکههای اجتماعی دست به دست میشود که در آن یکی از ناشران نام آشنا که خود نویسنده و اهل تحقیق است و دست بر قضا کتابفروش، خطاب به دوربین میگوید در ماههای اخیر پرفروشترین کتاب کتابفروشیاش شاهنامه فردوسی بوده، از انواع مختلف آن. این نکته را میتوان به فال نیک گرفت و خوشحال بود از اینکه مردم شاهنامه میخوانند و به این عظیمترین کتاب فارسی مراجعه میکنند و حتی اگر آن را کامل نمیخوانند، دستکم آن را میخرند و به خانه میبرند و نگهداری میکنند. البته میتوان نگاه بدبینانه و با سوءظن نیز داشت و گفت که این قضیه مثل خیلی چیزهای دیگر اصطلاحا «مد» شده و این به معنای افزایش شاهنامهخوانی و آشنایی و فهم این کتاب بزرگ نیست.
البته نشانههایی هست که نگاه بدبینانه فوق چندان نمیتواند درست باشد یا اینکه لااقل دقیق نیست. از قدیم در کتابخانههای کوچک یا بزرگ اکثر خانههای ایرانیان باسواد، یک شاهنامه در کنار دیوان اشعار حافظ و احتمالا گلستان و بوستان سعدی بوده و به ندرت میتوان خانه یا خانوادهای را سراغ گرفت که کتابخوان باشند و شاهنامه نداشته باشند. در بسیاری از خانهها، شاهنامههای قدیمی و دستنویس یا شاهنامههای اصطلاحا نفیس با جلد و کاغذهای گرانقیمت و مجلل که ابیات را خطاطی کردهاند، به چشم میخورد. روشن است که بسیاری از این شاهنامهها، به علت قدمتشان یا به خاطر خطشان یا به دلیل شکل و شمایلشان، کتابهایی برای خوانده شدن نیستند و بیشتر جنبه تزئینی یا یادگاری دارند. اگر کسی بخواهد بهطور جدی شاهنامه بخواند، خیلی راحتتر است به چاپهای ساده و جدید آن با حروف چاپی رجوع کند.
ضمن آنکه اکثر کتابفروشها میگویند مخاطبانی که برای خرید شاهنامه میآیند، آگاهیهای قبلی دارند و مشخصا تصحیحهای معتبری مثل تصحیح استاد خالقیمطلق یا چاپ مسکو را میخواهند، یعنی معلوم است که اولا اطلاعاتی ولو کلی راجع به شاهنامه و فردوسی دارند و ثانیا میخواهند کتاب را بخوانند، نه آنکه آن را مثل شیئی تزئینی در کتابخانه خود نگهداری کنند. اما فارغ از اینکه همه یا اکثر کسانی که شاهنامه میخرند، آن را میخوانند یا نه، پرسشی که ذهن را مشغول میکند، این است که چرا شاهنامه آن هم در این زمانه عسرت؟ این روزها قیمت کتاب مثل بسیاری از کالاهای روزمره چندین برابر شده. قیمت یک کتاب ۴۰۰ صفحهای نزدیک به یک میلیون تومان شده. همین حالا انتشارات سخن شاهنامه فردوسی چهار جلدی با تصحیح استاد خالقیمطلق را به قیمت هشت میلیون و پانصد هزار تومان میفروشد. شاهنامه مسکو چاپ نشر هرمس حدود ۵ میلیون تومان است. دوره هشت جلدی شاهنامه تصحیح و شرح مهری بهفر (این مجموعه هنوز کامل نشده) در برخی سایتها تا ۱۷ میلیون تومان به فروش میرسد.
راستی چرا در این وضع و اوضاعی که مردم گرفتار معیشت روزانه هستند، شاهنامه آن هم با این قیمتها میخرند؟ البته که پاسخ دقیق به این سوال نیازمند تحقیقات مفصل و مراجعه به صاحبنظرانی در حوزههای مختلف ادبیات، تاریخ، روانشناسی و جامعهشناسی است. اما میتوان حدسهایی هم زد، چنانکه برخی صاحبنظران چنین کردهاند. فراموش نکنیم که اگرچه خود فردوسی شاهنامه را پس از دو قرن سکوت مشهور (با همه مناقشههایی که راجع به آن هست) و در روزگار احیای زبان فارسی سرود و کوشید خاطرههای قومی ایرانیان را احیا کند، اما کتاب در آستانه قدرت گرفتن سلسلهای غیرایرانی یعنی غزنویان به اتمام رسید.
بعد از آن هم و پس از حدود دویست و اندی سال سیطره پرمناقشه فرمانرواییهایی مثل غزنویان و سلجوقیان و خوارزمشاهیان از سویی و سلطه قشریاندیشی دستگاه خلافت از سوی دیگر و هژمونی اندیشه تصوف، بار دیگر در دوره حمله مغول بود که شاهنامه احیا شد و اکنون مهمترین و قدیمیترین نسخههای دستنویس این کتاب مربوط به قرنهای هفتم و هشتم هجری است.
حالا هم در شرایط جنگی و اوضاع پر اضطراب و دلهره، بار دیگر ایرانیان به شاهنامه بازگشتهاند، به عنوان بزرگترین کتابی که آنها را به یکی از مهمترین منابع سهگانه هویتیشان یعنی ایران باستان پیوند میزند. مردم به دنبال ملاتی هستند که آنها را به یکدیگر، به تاریخ و فرهنگشان و مهمتر از همه به خودشان پیوند بزند و چه کسی بهتر و درستتر از فردوسی در شاهنامهاش چنین میکند؟
شاهنامه فردوسی، کاخی محکم و استوار است که ایرانیهای مضطرب را به یکدیگر متصل میکند و از این منظر خردنامهای برای همه ایرانیان است، با همه تفاوتهای فرهنگی و قومی و عقیدتی و جنسیتی و دینی و سیاسی و اجتماعی. در شاهنامه، فارس و کرد و عرب و ترک و لر، شیعه و سنی و زرتشتی و مسیحی و یهودی، یعنی همه کسانی که بر پهنه سرزمینی ایران زندگی میکنند و خاطرهها و آرزوهای مشترکی دارند، با هم حضور دارند، خردمندانه، محترم، سربلند، مغرور و بدون بیگانهستیزی و بیگانهگریزی. شاید این یکی از دلایل اقبال این روزهای مردم به فردوسی و شاهنامه باشد.
محسن آزموده
گفتوگوی «دلیل استقبال این روزهای مردم از شاهنامه چیست؟» از همین موضوع را نیز در این لینک بخوانید.
منبع: ایبنا