هر نسخۀ خطّی، بخشی از هویّت ملّی یک سرزمین است و هنگامی که غبار موزه‌ها و کتابخانه‌ها از ساحت آن زدوده می‌شود و به تصحیح و چاپ در می‌آید، به یک جریان فکری تبدیل می‌شود؛ چنانکه گویی وطنی کاغذی و سیّار است که علاقه‌مندان می‌توانند بخشی از تاریخ و فرهنگ خود را در آن تماشا کنند و بیندیشند. «دیوان منطقی میبدی» نیز از آثاری است که دیرزمانی از چشم و دل فرهنگ‌دوستان پنهان مانده بود تا اینکه نسخه‌ای بِکر از «دیار بَکر ترکیه» از آن به دست آمد و به کوشش حسین مسرّت، تصحیح و با همّت مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب و همکاری بنیاد میبدی، در مهرماه 1405، در شمارگان 200 نسخه و در 276 صفحه منتشر شد.
آنچه در پی می‌آید، گزارشی از محتوای این کتاب، شامل احوالات منطقی میبدی، زندگی، شغل، دیوان اشعار، نصیحت‌نامۀ منظوم و منثور وی است.
قاضیِ دانشمند
حسین بن معین‌الدین علی میبدی یزدی، ملقّب به کمال‌الدین و متخلّص به منطقی، فرزند وزیر‌الوزرا خواجه معین‌الدین محمود میبدی، وزیر یزد است که از زادروزش تاریخ درستی در دست نیست؛ جز آنکه می‌دانیم که وی در نیمۀ دوم سدۀ نهم هجری قمری در دورۀ فرمانروایی شاهرخ میرزای تیموری؛ یعنی زمانی که یزد در اوج هنر و ادب می‌درخشید، در میبد یزد متولدّ شده است. وی در بسیاری از علوم استاد است؛ چنانکه خود با فروتنی در کتابش، منشآت، می‌آورد: «هیچ علم از علوم عقلی و نقلی نیست که کتب مشکل آن بی‌مطالعه نتوانم گفت» (رک. منطقی میبدی: 32)؛ اما او این گنجینۀ دانش را به آسانی به دست نیاورده است. منطقی، تحصیلات خود را از هشت‌سالگی آغاز کرد و پس از آنکه علوم صرف و نحو و معانی و بیان را نزد استادان یزدی خود فراگرفت؛ راهیِ شیراز و مدرسۀ «دارالعلم» شد و نزد استادان بزرگ آن روزگار؛ همچون علّامه جلال‌الدین محمّد بن اسعد دَوانی، دانش‌های ادبی، علوم معقول و منقول؛ همچون فقه، منطق، هیئت، فلسفه، کلام و دیگر علوم اسلامی را آموخت (همان، 30 – 32).
از قضاوت تا زراعت
قاضی میبدی، دانشمندی جامع‌الاطراف و نور دیدۀ استاد خود بود. وی هنگامی که همراه استادش، جلال‌الدین دوانی، رهسپار دارالسلطنۀ تبریز شد و درایت و دانش بسیاری از خود نشان داد؛ قضاوت دارالعبادۀ یزد و توابع آن، همراه با سرپرستی موقوفات آنجا به او واگذار گردید (همان، 34)؛ اما این منصب، دیری نپایید. قاضی میبدی در دیباچۀ منشآتش اشاره می‌کند که «چون متاع فضل، کاسد و دماغ زمان، فاسد می‌دیدم، سر به گریبان قناعت و پای به دامان فراغت کشیدم»(همان، 35) و در همین منشآت ذکر می‌کند که چگونه در اثر سعایت بدگویان، از شغل قضاوت برکنار می‌شود؛ چنانکه خود می‌گوید: «به زاویۀ فراغت و قناعت و لقمۀ حلال از وجه زراعت» رضایت می‌دهد. (همان)
قضاوتِ مذهبِ قاضی
مذهب منطقی میبدی، به خوبی آشکار نشده است و منابع موجود، اختلاف نظر بسیاری دربارۀ آن دارند. شرح دیوان منسوب به امام علی (ع) و اشعاری که وی در ستایش اهل بیت و پیروی از آنان گفته است، دلالت بر شیعه‌بودن وی دارد؛ اما گروهی نیز او را از پیروان اهل سنّت و از بزرگان علما و فقهای شافعی دانسته‌اند که به همین دلیل هم هنگامی که شاه اسماعیل صفوی یزد را تصرّف می‌کند، مدّتی زندانی می‌شود و شاه اسماعیل به واسطۀ اختلاف عقیدۀ دینی که با او دارد، وی را می‌کشد (همان، 48). این در حالی است که وی در قصاید و نصیحت‌نامۀ منثور، ارادت خود را به اهل بیت (علیهم‌السلام) کاملاً ابراز داشته است؛ چنانکه در قصاید می‌سراید: «شاه می‌باید که خود چون شیر آید در مصاف/ ذوالفقار مرتضی بی‌دست او کی صفدر است؟» (همان، 130) و در نصیحت‌نامۀ منثور آورده است: «و محبّت مرتضی و اهل بیت، بر خود فرض عین دانی چه بس فتوح صوری و معنوی بر آن مترتّب است» (همان، 180).
قاضیِ شاعر
پیش از تصحیح دیوان منطقی میبدی، تنها نشانۀ شاعر بودن وی را شرح دیوان منسوب به امام علی (ع) می‌دانسته‌اند اما با وجود همین نشانه، باز هم در تذکره‌های بسیاری؛ همچون تذکرۀ هفت اقلیم، تذکرۀ نصرآبادی، جامع مفیدی و … از توانایی و مهارت وی در شعر و شاعری سخن گفته شده که وی تخلّص «منطقی» را نیز از این جهت برای خود برگزیده است (رک. همان، 44 -46). ایرج افشار در مراتب علمی و ادبی وی آورده است که قاضی میبدی در هر یک از رشته‌های منطق، حکمت، ریاضی و کلام، صاحب‌نظر بوده و علاوه بر اینکه در نثر، قدرتی داشته و عربی و فارسی را خوب می‌نوشته، به فارسی هم شعر می‌گفته و «منطقی» تخلّص می‌کرده است (همان). دیوان فارسی منطقی میبدی سده‌ها ناپدید بوده است و اکنون حسین مسرّت، این کتاب را بر اساس تنها نسخۀ شناخته شدۀ آن که در گنجینۀ خطّی «علی امیری افندی»، در کتابخانۀ ملّت استانبول در دیار بَکر، به خطّ نسخ تحریری، بدون رقم پیدا شده و دارای غزل‌ها، مثنوی‌ها، قطعه‌ها، قصیده‌ها و رباعی‌ها است، تصحیح کرده است (همان، 78).
ارادت به خواجۀ شیراز
منطقی میبدی، اردات بسیاری به حافظ شیرازی داشته است؛ چنانکه در منشآت خود و شرح دیوان امام علی (ع) اشعار زیادی از او را نقل کرده است. وی از ترکیبات و واژگان غزل حافظ در غزلیات و قصاید خود بهره می‌برد؛ چنانکه گویی در فضای غزل حافظ نفس می‌کشد. به عنوان مثال، حافظ می‌فرماید: «بندۀ پیر خراباتم که لطفش دائم است/ ورنه لطف شیخ و زاهد گاه هست و گاه نیست» و منطقی میبدی می‌سراید: «جذبه‌ای خواهم که مانم در فنا باقی مدام/ ورنه توفیق ریاضت گاه هست و گاه نیست». منطقی در قصاید نیز آنجا که می‌خواهد به مسائل اجتماعی زمانۀ خود انتقاد کند نیز از اصطلاحات و محتوای منتقدانۀ شعر حافظ استفاده می‌کند؛ چنانکه می‌سراید: «محتسب گو خویشتن را منع کن از احتساب / تا شود روشن که او در بند نهی منکر است» (همان، 128).
نصیحت‌نامۀ منظوم و شیوۀ عنصرالمعالی
نصیحت‌نامۀ منظوم منطقی میبدی که با بیت «ای سپهر کمال و کوه یقین/ قرّه‌العین من، معین‌الدین» آغاز می‌شود، منظومه‌ای در قالب مثنوی و دارای 124 بیت است که حسین مسرّت آن را از روی نسخۀ خطّی کتابخانۀ آستان قدس رضوی که کتابت آن در 917 قمری؛ یعنی هفت سال پس از مرگ منطقی انجام شده، تصحیح کرده است. منطقی میبدی به شیوۀ عنصرالمعالی کیکاووس، فرزندش معین‌الدین را دربارۀ چگونگی تحصیل علم، تصوّف و عرفان، اصول فقه، اعتدال در امور، پارسایی، دوری از خشم، زراعت‌کردن و کسب نان حلال، محبّت‌ورزیدن به مردم، مراقبه‌کردن، تواضع، صبر، دوری از امیر و وزیر، راست‌گویی و … پند می‌دهد.
نصیحت‌نامۀ منثور
نصیحت‌نامۀ منثور نیز مشتمل بر سخنان اندرزی و حکمی منطقی میبدی است و خود در ابتدای آن گفته است که «این نصیحتی چند که هر صباح، مطالعه باید کرد و به مقتضای آن، عمل باید نمود» (همان، 177). در این نصیحت‌نامه، دربارۀ مسائلی؛ همچون تحصیل دانش، محرم ندانستن همگان در حکمت و تصوّف، به جای‌آوردن فرایض و دوری از محرّمات، آموختن دانش طب، محبّت به اهل بیت (علیهم‌السلام) و حضرت علی (ع)، نگاه داشتن حقوق مردم؛ به ویژه مادر، پدر، استاد و… پرداخته است.
اهمیّت دیوان منطقی میبدی
به طور کلّی، این دیوان، خواننده را با دیدگاه‌های منطقی میبدی دربارۀ جامعه، انسان، روابط انسانی و اجتماعی، زندگی، هستی، ریاکاری، علم، آموزش، عشق، فلسفه، زیبایی و اوضاع فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی روزگار شاعر آشنا می‌شود. (همان،26)
منبع:
میبدی، حسین بن معین الدین. (1405). دیوان منطقی میبدی. به کوشش حسین مسرّت. تهران: مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب.
دکتر فاطمه محمّدزاده
مدرّس دانشگاه فردوسی