«تفسیر لطایف قرآن» یا «لطایف‌التفسیر»، گزیده‌ای کهن و مستقل از نوبت سوم (بخش ذوقی، عرفانی و ادبی) تفسیر گران‌سنگ «کشف‌الاسرار و عدّةالابرار»، اثر رشیدالدین ابوالفضل میبدی، مفسر نامدار قرآن در سدۀ ششم هجری قمری است که در میانۀ سدۀ هشتم قمری به همت و انتخاب عبدالحی بن محمد بن محمد جامی حدیثی فراهم آمده است. این اثر، کهن‌ترین گزیدۀ شناخته‌شدۀ کشف‌الاسرار و یکی از اسناد ارزشمند تاریخ تفسیر عرفانی و نثر ادبی فارسی به شمار می‌رود.
عبدالحی جامی حدیثی (زنده در سال‌های ۷۵۶ تا ۷۶۱ ق)، قاضی، کاتب اسناد شرعی، شاعر، ادیب و نویسنده‌ای است که تاکنون اطلاعات چندانی از زندگی و آثار او در منابع تاریخی و تذکره‌ها به دست نیامده است. بر اساس اطلاعات به‌دست‌آمده، وی از شاگردان و دستیاران قاضی‌القضات مولانا نظام‌الدین ابومحمد عبدالصمد بن حامد بن ابی‌البرکات (درگذشتۀ ۷۶۶ ق) در تبریز بوده و تحت تأثیر و ارشادات استاد خود به علوم قرآنی، قرائت و تفسیر علاقه‌مند شده است. او بر پایۀ نسخه‌ای کهن از کشف‌الاسرار، گزیده‌ای از نوبت سوم این تفسیر را فراهم آورده و با انتخاب و تنظیم مطالب، اثری پدید آورده که اگرچه حدود یک‌سوم متن اصلی را در بر می‌گیرد، از ساختاری مستقل و هویتی ادبی و تفسیری برخوردار است.
اهمیت این گزیده تنها در قدمت آن یا اختصار متن میبدی خلاصه نمی‌شود. نوبت سوم کشف‌الاسرار، برخلاف دو نوبت نخست که بیشتر به مباحث لغوی، روایی و تفسیری اختصاص دارند، عرصۀ ظهور ذوق عرفانی، تأویل‌های صوفیانه و دریافت‌های ادبی مفسر از آیات قرآن است. در این بخش، مفاهیم قرآنی با بهره‌گیری از تجربه‌های عرفانی، اقوال مشایخ، حکایات اهل تصوف، اشعار فارسی و عربی و امثال و حکم شرح و تفسیر می‌شوند. از این رو، گزینش این بخش به دست عبدالحی جامی، خود واجد اهمیت است؛ زیرا مجموعه‌ای از برجسته‌ترین جلوه‌های پیوند قرآن، عرفان و ادب فارسی را در قالب متنی منسجم و مستقل در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.
«تفسیر لطایف قرآن» با نثری صوفیانه، روان و آمیخته با شواهد منظوم فارسی و عربی، افزون بر ارزش تفسیری، گنجینه‌ای از اطلاعات ادبی و زبانی است. اشعار و شواهدی که در خلال مباحث کتاب آمده‌اند، می‌توانند در بررسی و بازشناسی آثار شاعران پیش از قرن هشتم، تاریخ تداول اشعار و شناخت صورت‌های کهن متون ادبی مورد استفاده قرار گیرند. همچنین حکایات و اقوال عارفان و مشایخ که در متن نقل شده‌اند، اطلاعات ارزشمندی درباره سنت‌های نقل شفاهی، فرهنگ عرفانی و شیوه انتقال معارف دینی و ادبی در سده‌های میانه به دست می‌دهند.
پیشینۀ شناسایی و تصحیح
پیشنهاد تصحیح و انتشار این اثر در جریان تدارک کنگرۀ بزرگداشت رشیدالدین فضل‌الله میبدی در سال ۱۳۷۴ خورشیدی، از سوی استاد نجیب مایل هروی به حسین مسرّت مطرح شد. در همان دوره، ضرورت شناسایی نسخه‌های موجود و آماده‌سازی متن کامل کتاب برای انتشار در دستور کار قرار گرفت. این پژوهش در آغاز با دشواری‌های نسخه‌شناختی و دسترسی به تنها نسخۀ شناخته‌شده مواجه بود؛ اما با پیگیری‌های بعدی و راهنمایی استادانی چون نصرالله پورجوادی، نسخۀ دیگری از کتاب در کتابخانۀ حمیدیۀ استانبول شناسایی و در اختیار پژوهشگران قرار گرفت. از سال ۱۳۸۳ خورشیدی، کار تصحیح کامل اثر بر اساس دو نسخۀ شناخته‌شده آغاز شد و سرانجام پس از بیش از دو دهه پژوهش، مقابله، بررسی و آماده‌سازی، در سال ۱۴۰۵ به انتشار رسید.
تصحیح حاضر به کوشش حسین مسرّت و پیام شمس‌الدینی و بر اساس دو نسخۀ خطی موجود انجام شده است: نخست، نسخۀ مورخ ۷۶۱ قمری محفوظ در کتابخانۀ شمارۀ ۲ مجلس شورای اسلامی (سنای سابق) که کهن‌ترین نسخۀ شناخته‌شدۀ این اثر است و ظاهراً به خط خود عبدالحی جامی کتابت شده است؛ و دوم، نسخۀ مورخ ۱۰۱۹ قمری محفوظ در مجموعۀ لالااسماعیل کتابخانۀ حمیدیۀ استانبول. تاریخ کتابت نسخۀ نخست و انجامۀ آن که به پایان کتابت به دست عبدالحی بن محمد بن محمد جامی در روز یکشنبه ۲۷ شعبان سال ۷۶۱ قمری اشاره دارد، از مهم‌ترین شواهد در شناخت تاریخ تألیف و تدوین این اثر و شخصیت فراهم‌آورندۀ آن است.
مصححان در این تصحیح، افزون بر مقابله و تصحیح انتقادی متن بر اساس دو نسخۀ یادشده، سراسر کتاب را با چاپ ده‌جلدی «کشف‌الاسرار و عدّةالابرار» که در سال‌های ۱۳۳۱ تا ۱۳۳۹ خورشیدی زیر نظر علی‌اصغر حکمت منتشر شده است، مقابله کرده‌اند. این مقابله امکان شناسایی اختلاف ضبط‌ها، افتادگی‌ها، افزوده‌ها و تفاوت‌های متنی را فراهم آورده و نشان داده است که نسخۀ کهن «تفسیر لطایف قرآن» در مواردی می‌تواند ضبط‌هایی ارزشمند و گاه مقدم بر ضبط‌های چاپ متداول کشف‌الاسرار را حفظ کرده باشد.
مقدمۀ مفصل مصححان نیز به معرفی نسخه‌ها، بررسی تاریخ تدوین اثر، شناخت عبدالحی جامی، ویژگی‌های زبانی و ادبی متن و تبیین تفاوت‌ها و مزیت‌های این گزیده در مقایسه با چاپ ده‌جلدی کشف‌الاسرار اختصاص دارد. همچنین در این مقدمه، شواهد و نمونه‌هایی از اشعار و متون ادبی نقل‌شده در کتاب بررسی شده است. گزیده‌ای از مقدمۀ پژوهشی کتاب نیز به قلم مصطفی امیری به زبان انگلیسی در پایان اثر آمده است.
ارزش‌های پژوهشی و جایگاه متن
انتشار این کتاب از چند جهت برای مطالعات ایران‌شناسی و پژوهش‌های متون کهن اهمیت دارد. نخست آنکه نسخۀ مورخ ۷۶۱ قمری، با توجه به قدمت و احتمال کتابت آن به خط فراهم‌آورندۀ گزیده، شاهدی بسیار مهم برای شناخت یکی از نخستین مراحل انتقال و گزینش متن کشف‌الاسرار است. دوم آنکه مقابله این اثر با چاپ رایج کشف‌الاسرار می‌تواند در تصحیح مجدد آن تفسیر بزرگ و بازنگری در ضبط برخی مواضع متن اصلی راهگشا باشد. سوم آنکه اشعار فارسی و عربی مندرج در کتاب، ظرفیت پژوهشی قابل توجهی برای تصحیح و تکمیل دیوان شاعران و بررسی تاریخ نقل و تداول سروده‌های آنان تا سدۀ هشتم هجری دارد.
از سوی دیگر، این کتاب برای پژوهشگران تاریخ زبان فارسی، سبک‌شناسی نثر صوفیانه، تاریخ عرفان اسلامی، ادبیات تعلیمی و مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن و ادب فارسی نیز منبعی قابل اعتناست. حضور شواهد شعری، حکایات و اقوال مشایخ در کنار تفسیر آیات، امکان بررسی چگونگی پیوند سنت‌های ادبی و عرفانی با تفسیر قرآن را در یکی از دوره‌های مهم تحول نثر فارسی فراهم می‌کند.
باید توجه داشت که «تفسیر لطایف قرآن» مورد بحث، با کتاب دیگری به همین نام، یعنی «لطایف‌التفسیر» تألیف فخرالاسلام ابونصر احمد بن حسن زاهد درواجکی، متفاوت است. اثر درواجکی تفسیری مستقل و متعلق به سدۀ ششم هجری است و نباید این دو کتاب را به سبب شباهت عنوان با یکدیگر اشتباه گرفت.
مشخصات انتشار
دورۀ سه‌جلدی «تفسیر لطایف قرآن» در مجموع در حدود ۱۸۰۰ صفحه، در قطع وزیری و با جلد سخت، در مهرماه ۱۴۰۵ خورشیدی از سوی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب منتشر شده است. این اثر چهارصد و پانزدهمین عنوان منتشرشده از سوی این مؤسسه است که طی سال‌های فعالیت خود در زمینۀ شناسایی، تصحیح و انتشار میراث مکتوب ایران و جهان اسلام نقش مؤثری داشته است.
رونمایی کتاب
کتاب «تفسیر لطایف قرآن» در چهارشنبه ۶ آبان ۱۴۰۵، در دویست‌ونهمین نشست مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب با حضور استادان، پژوهشگران و علاقه‌مندان میراث فرهنگی و ادبی رونمایی و معرفی شد.
در این نشست، اکبر ایرانی، نصرالله پورجوادی، علی‌اشرف صادقی، پیام شمس‌الدینی، حسین مسرّت، سیدعلی میرافضلی و محمدحسین رافی درباره ابعاد مختلف اثر سخن گفتند. همچنین در پایان این برنامه، از سید عبدالعظیم پویا، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ میبد، به پاس فعالیت‌ها و خدمات فرهنگی و پژوهشی وی تقدیر شد.
