هفتمین جلسه «مروری بر متون برگزیده ادب فارسی»، دوشنبه ۱۶ شهریورماه ۱۴۰۵ از ساعت ۱۰:۳۰ تا ۱۲، با حضور اکبر ثبوت و جمعی از علاقهمندان ادبیات فارسی در اندیشگاه فرهنگی سازمان برگزار شد.
در این جلسه، حکایتی از سعدی با مطلع «شنیدم که از نیکمردی فقیر/ دلآزرده شد پادشاهی کبیر» خوانده و شرح شد. این حکایت، روایت درویشی حقگوست که پادشاه از سخنان صریح او خشمگین میشود و فرمان میدهد وی را به زندان بیفکنند.
ثبوت در شرح بیت «رسانیدن امر حق طاعت است/ ز زندان نترسم که یک ساعت است» گفت که این سخن به حدیث نبوی «برترین جهاد، سخن حق در برابر پیشوای ستمگر است» اشاره دارد. وی همچنین ابیات «مرا بار غم بر دل ریش نیست/ که دنیا همین ساعتی بیش نیست» را یادآور حدیث «دنیا ساعتی است، پس آن را به طاعت بگذران» از پیامبر اسلام دانست.
درویش در ادامه، پادشاه را به پرهیز از ستم و توجه به ناپایداری قدرت فرامیخواند و میگوید: «به دروازه مرگ چون در شویم/ به یک هفته با هم برابر شویم». ثبوت در توضیح بیت «نباید به رسم بد آیین نهاد/ که گویند لعنت بر آن، کاین نهاد» گفت که هیچ رسم نادرستی را نباید به آیینی پایدار یا قانونی عمومی تبدیل کرد. وی در شرح ابیات «بفرمود دلتنگ روی از جفا/ که بیرون کنندش زبان از قفا» نیز توضیح داد که پادشاه فرمان میدهد زبان درویش را از پس گردنش بیرون بکشند. با این حال، مرد حقشناس از مجازات نمیهراسد و حکایت با تأکید بر عاقبتبهخیری پایان مییابد: «عروسی بود نوبت ماتمت/ گرت نیکروزی بود خاتمت».
در ادامه، ابیاتی درباره شیوه مواجهه با دشمن خوانده شد. سعدی، صلح را حتی برای قدرتمندان بر جنگ مقدم میداند: «اگر پیلزوری وگر شیرچنگ/ به نزدیک من صلح بهتر که جنگ». ثبوت در توضیح ابیات «حذر کن ز پیکار کمتر کسی/ که از قطره سیلاب دیدم بسی» گفت که حتی افراد ضعیفتر را نباید دستکم گرفت، زیرا اجتماع آنان میتواند همچون گردآمدن قطرهها و شکلگیری سیلاب، نیرویی شکستدهنده پدید آورد. وی همچنین درباره ابیات «چو دست از همه حیلتی درگسست/ حلال است بردن به شمشیر دست» توضیح داد که اگر همه راههای تدبیر و مدارا بسته شود و دشمن تسلیم مطلق بخواهد، جنگیدن ضرورت مییابد.
سعدی در ادامه، پس از شکست دشمن به بخشایش همراه با هوشیاری سفارش میکند: «چو زنهار خواهد کرم پیشه کن/ ببخشای و از مکرش اندیشه کن». ثبوت با اشاره به ابیات «چو با سفله گویی به لطف و خوشی/ فزون گرددش کبر و گردنکشی» گفت که نیکی و ملاطفت اصلی اخلاقی است، اما نمیتوان با کسانی که مدارا را نشانه ضعف میدانند و بر گردنکشی خود میافزایند، همواره به نرمی رفتار کرد.
بخش دیگری از ابیات به اهمیت تجربه، تدبیر و سپردن مسئولیت به افراد کارآزموده اختصاص داشت. ثبوت در توضیح ابیات «به پیکار دشمن دلیران فرست/ هژبران به ناورد شیران فرست» گفت که «هژبر» در این بیت به معنای جنگجوی دلیر و «ناورد» به معنای جنگ و نبرد است.
سعدی بر شنیدن رأی جهاندیدگان و بهرهگیری از تجربه سالخوردگان تأکید میکند و میگوید: «مترس از جوانان شمشیرزن/ حذر کن ز پیران بسیارفن». ثبوت در شرح ابیات «ز تدبیر پیر کهن برمگرد/ که کارآزموده بود سالخورد» به روایتی از امام علی(ع) اشاره کرد که بر پایه آن، رأی و تدبیر پیر از چالاکی یا جنگجویی جوان برتر است.
در ادامه، بر ضرورت سپردن مسئولیتهای مهم به افراد شایسته و باتجربه تأکید شد. ثبوت درباره ابیات «گرت مملکت باید آراسته/ مده کار معظم به نوخاسته» گفت: «تأکید سعید بر این است که کارهای بزرگ را نباید به افراد کمتجربه سپرد.»
سعدی در بخش دیگری، تجربه و آموزش عملی را زمینهساز دلاوری میداند و فرد آزموده را بر نیرومند بیتجربه برتری میدهد. ثبوت در توضیح ابیات «به گرمابهپرورده و عیش و ناز/ برنجد چو بیند در جنگ باز» گفت که منظور، فرد نازپروردهای است که در آسایش و نعمت پرورش یافته و آمادگی رویارویی با سختیها را ندارد.
در بخش بعدی، خوانش باب دوم بوستان با عنوان «در احسان» آغاز شد. سعدی در این ابیات، بر بخشندگی، کمک به نیازمندان در زمان حیات و حفظ آبروی آنان تأکید میکند: «زر و نعمت اکنون بده کان توست/ که بعد از تو بیرون ز فرمان توست». ثبوت در توضیح ابیات «مگردان غریب از درت بینصیب/ مبادا که گردی به درها غریب» گفت که واژه «غریب» که معمولاً در تضاد با آشنا به کار میرود، در اینجا به معنای تهیدست و نیازمند است، چنانکه در تعبیر «شام غریبان» نیز به همین معنا به کار رفته است.
در ادامه، «گفتار اندر نواخت ضعیفان» خوانده شد که در آن سعدی به محبت و رسیدگی به یتیمان سفارش میکند: «اگر سایه خود برفت از سرش/ تو در سایه خویشتن پرورش». ثبوت با اشاره به ابیات «من آنگه سر تاجور داشتم/ که سر بر کنار پدر داشتم» و «مرا باشد از درد طفلان خبر/ که در طفلی از سر برفتم پدر» گفت که سعدی ترجمان رنجها، بهویژه رنج یتیمان است و چون خود درد یتیمی را چشیده، چنین اثرگذار از حال آنان سخن میگوید.
این بخش با حکایت فردی پایان یافت که خاری از پای یتیمی بیرون آورد: «یکی خار پای یتیمی بکند/ به خواب اندرش دید صدر خجند». ثبوت در توضیح «صدر خجند» به جایگاه آل خجند، خاندان شافعی و بانفوذ اصفهان، و رقابت آنان با خاندان حنفی آل صاعد اشاره کرد. وی در شرح ابیات بعدی این حکایت و بیت پایانی «همی گفت و در روضهها میچمید/ کز آن خار بر من چه گلها دمید» افزود: «آن فرد در خواب، در باغهای بهشت قدم میزد و میگفت بیرون آوردن آن یک خار از پای یتیم، چه باغها و گلستانهایی برای او به بار آورده است.»
جلسات «مروری بر متون برگزیده ادب فارسی» بهصورت هفتگی، دوشنبهها از ساعت ۱۰:۳۰ تا ۱۲ در اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار میشود.
منبع: کتابخانه ملی