در حوزه پژوهشهای عرفانی، میتوان از کلانالگویی بهره جست که شامل سه سطح است: «الگوی سنت عرفانی» (اصول و مبانی عرفان)، «الگوی مشرب عرفانی» (مجموعه تعالیم، مفاهیم و دیدگاهها) و «الگوی زبان عرفانی» (شیوه بیان تجربهها، آداب و موضوعات عرفانی).
در حوزه پژوهشهای عرفانی، میتوان از کلانالگویی بهره جست که شامل سه سطح است: «الگوی سنت عرفانی» (اصول و مبانی عرفان)، «الگوی مشرب عرفانی» (مجموعه تعالیم، مفاهیم و دیدگاهها) و «الگوی زبان عرفانی» (شیوه بیان تجربهها، آداب و موضوعات عرفانی). در سیر تطور عرفان اسلامی، سنتهای عرفانی معدودند و بیش از دو سنت نداریم؛ اما در سطح «مشرب عرفانی» با تکثر مواجهیم؛ بدین معنا که عارفان اگرچه در مقصد متحدند، اما در شیوه رسیدن به آن مقصد واحد، مسیرهای متفاوتی را برمیگزینند. زمانی که سنت عرفانیِ یک عارف مشخص شد، وی برای پیمودن مسیر تا مقصد در قالب یک مجموعه نظری و الگوهای عملی، نیازمند «مشرب» است؛ در غیر این صورت، او نه صاحبمشرب، بلکه پیرو دیگران خواهد بود.
مشرب، ساختاری تفصیلی را معرفی میکند که بر اساس آن میتوان حرکت عارف از مبدأ تا مقصد را تبیین کرد. این الگو بر ۶ رکن استوار است: ۱. تعیین مبدأ حرکت؛ ۲. تعیین مراحل و منازل؛ ۳. ترتیب مراحل؛ ۴. تعیین اثر هر منزل بر سالک؛ ۵. تواناییهای لازم برای هر مرحله؛ ۶. چگونگی دستیابی به این تواناییها. عارفان در تمامی این ارکان ششگانه با یکدیگر اختلافنظر دارند.
الگوی مشرب، هم دارای «نظامنامه» برای تبیین چشمانداز است و هم بُعدی عملی دارد که چگونگی رسیدن به آن چشمانداز را بازمینماید. عارفان صاحبمشرب پرشمار نیستند و شرط شناخت مشرب آنها، شناخت منظومه فکریشان از طریق مراجعه به مجموعه آثار آنهاست. عطار نیشابوری از جمله عارفان برجستهای است که در این زمینه جایگاهی منحصربهفرد دارد. اگرچه آثار بسیاری به او نسبت داده شده، اما اطمینان داریم که ۱۰ اثر شامل: «الهینامه»، «اسرارنامه»، «جواهرنامه»، «خسرونامه»، «شرحالقلب»، «مصیبتنامه»، «منطقالطیر»، «دیوان قصاید و غزلیات»، «مختارنامه» و «تذکرهالاولیا» قطعاً از اوست.
در این میان، چهار اثرِ «الهینامه»، «اسرارنامه»، «مصیبتنامه» و «منطقالطیر» اهمیت ویژهای دارند؛ چرا که در آنها بهوضوح چگونگی طی طریق سالک را مشخص کرده است.
سید علیاصغر میرباقریفرد
استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان
منبع: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی