این مراسم، 22 اردیبهشتماه 1405، با حضور حجتالاسلاموالمسلمین سید جلال حسینی، رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و جمعی از مدیران، کارشناسان و محققان این سازمان و همچنین استادان و پژوهشگران علاقهمند، در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی بارگاه ملکوتی حضرت رضا(ع)، اجرا شد.
این برنامه، در آستانه روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و با عنوان «کانونهای کتابت شاهنامه و جایگاه نسخههای آستان قدس رضوی در این زمینه»، با سخنرانی سید امیر منصوری، مشاور علمی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی، برپا شد.
معرفی نسخه
منصوری در باره شاهنامه خطی وقفی که از آن در این برنامه رونمایی شد، گفت: این نسخه، در سال 1166 هجری قمری، به کتابخانه آستان قدس رضوی تقدیم شده است.
مشاور علمی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی، ادامه داد: با توجه به نوع کاغذ و مرکب استفاده شده در این نسخه، متون موجود در انتهای نسخه و 6 ستونه بودن آن، این اثر متعلق به اواخر قرن یازدهم هجری قمری یا اوائل قرن دوازدهم هجری قمری است. از طرف دیگر، قطع رحلی آن نشان میدهد که اثر برای شخص بزرگی، در هند، کتابت شده است.
این پژوهشگر افزود: این شاهنامه خطی که به شماره 4127 در کتابخانه حرم رضوی در دسترس اهل علم و ادب قرار دارد، بهخط نستعلیق خوش 37 سطری، در 325 برگ، نوشته شده است.
وی تصریح کرد: البته این شاهنامه در اثری چهارجلدی که دربردارنده مجموعهای از چند اثر ادبی همچون مثنوی، شاهنامه، گرشاسبنامه، خمسه نظامی و متون سرایش شده در زمان جهانگیر است، کتابت شده است.
وی ادامه داد: در حال حاضر، 34 مجلد خطی با محوریت شاهنامه در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد.
بررسی سیر کتابت شاهنامه
منصوری بیان کرد: هزار سال از زمان سرایش شاهنامه میگذرد، در این میان، طبق بررسیهای انجام شده، حدود هزار نسخه خطی از شاهنامه وجود دارد.
سخنران نشست در ادامه با محوریت سیر کتابت شاهنامه در قرون مختلف، گفت: اولین شاهنامه موجود، متعلق به آناتولی(ترکیه امروزی) است که در سال 614 هجری قمری برای سلاجقه آسیای کبیر، کتابت شده است. جالب است بدانید، بسیاری از سلاطین این سلسله که بخشی از سلجوقیان بودند، نامهای شاهنامهای داشتند.
وی افزود: بسیاری از نسخههای مورد استفاده توسط پژوهشگران تصحیحکننده شاهنامه، نسخههای کتابت شده در اوائل قرن هشتم هجری قمری در شیراز بوده است. بهطور مثال، میتوان به شاهنامه کتابت شده در سال 731 هجری قمری، اشاره کرد که متعلق به دربار آل اینجو، بوده است.
وی همچنین ضمن معرفی نسخههای دیگری از شاهنامه فردوسی که در مناطقی همچون بیروت، ایتالیا، روسیه، قاهره، و…، نگهداری میشود و بررسی قرابتها، ابعاد کاغذ، خطوط، نوع مرکب و… در این نسخهها، به سرعت انتقال علم و کتابت زبان فارسی پرداخت.
نقش هند در کتابت شاهنامه
منصوری همچنین عنوان کرد: بیشترین نسخههای شاهنامه که در سدههای 12 و 13 هجری قمری کتابت شده، در هند نوشته شده است. در این بین، بیشترین نسخه شاهنامههای موجود در کتابخانه این آستان مقدس نیز در هند، نگاشته شده است که به قرابت میان ایران و هند و ارادت واقفان هندی به این مجموعه، برمیگردد.
وی ادامه داد: قدیمیترین نسخه شاهنامه کتابت شده در هند موجود در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی که قدیمیترین شاهنامه تاریخدار این کتابخانه نیز به شمار میآید، متعلق به سال 1067 هجری قمری است.
این پژوهشگر همچنین گفت: نخستین شاهنامه کتابت شده در خراسان، شاهنامه بایسنغری است. از این شاهنامه، دو نسخه در کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی و کتابخانه کاخ گلستان، وجود دارد.
وی خاطرنشان کرد: بیشتر شاهنامهها، درباری بوده یعنی به سفارش وزرا و پادشاهان، کتابت شده است. از نیمه دوم قرن دهم هجری قمری با افزایش میزان کاغذ و کاهش هزینه اتمام کتابت اثری همچون شاهنامه، «وراقان» نیز این اثر فردوسی را در هند نگاشتهاند. مردم ایران نیز بهواسطه طومارهای نقالی در طول تاریخ، توانستهاند شاهنامه بخوانند.
منبع: کتابخانه آستان قدس رضوی