![](http://mirasmaktoob.com/wp-content/uploads/2022/04/etemad-s-3.jpg)
میراث مکتوب – محمدحسن خان اعتمادالسلطنه (۲۱ شعبان ۱۲۵۶- ۱۸ شوال ۱۳۱۳) که برای اهل تحقیق در زمینه تاریخ و جغرافیا نامی آشنا است، در طول عمر پنجاه و هفت ساله خود توانست بیش از چهل جلد کتاب و چندین رساله بنویسد و مشوق دیگران در امر تالیف باشد. علاوه بر آثار متعددی که اعتمادالسلطنه از خود برجای نهاده است، مدیریت و سرپرستی سه روزنامه را هم به عهده داشت که از بهترین روزنامه های ایران بوده اند. این روزنامه ها عبارتند از: روزنامه ایران ( از ۱۲۸۸ تا زمان مرگ او)، روزنامه مریخ ( ۱۲۹۶ و ۱۲۹۷) و شرف ( از ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۹).
درباره انتساب این آثار به اعتمادالسلطنه تشتت آراء وجود دارد. عده ای تمام این نوشته را تالیف خود او می دانند و عده ای هم معتقدند او اصلا سواد خواندن و نوشتن نداشته است. باید دانست که اکثر کتابها و رساله های او چاپ شده اند ـ البته در سال های دورـ و بعضی به صورت خطی باقی مانده اند. محدث برای تسهیل دستیابی محققان، سعی کرده مجموعه رسال های او را گردآوری و چاپ کند. این مجموعه شامل بیست و چهار رساله از رسائل اوست. مدون این اثر، در پاورقی به سال و محل چاپ رسالاتی که پیش تر به چاپ رسیده اند اشاره کرده و رسالات خطی را نیز به نسخه خطی ارجاع داده است. این رسالات بدین قرارند:
۱٫ جغرافیای نور
۲٫ جغرافیای قلعه نور
۳٫ جغرافیای قدیم و جدید طالقان
۴٫ جغرافیای جاجرود
۵٫ مختصر جغرافیای نمارستاق
۶٫ راه کجور
۷٫ کلاردشت
۸٫ جغرافیا و تاریخ دره لار
۹٫ دوشان تپه
۱۰٫ قیراط الماس فی ترجمه سلماس
۱۱٫ تاریخ و جغرافیای ورامین (یا شکار مسیله)
۱۲٫ قلعه ایرج ورامین
۱۳٫ احوال بلوک مال امیر (مالمیر)
۱۴٫ تتمه البیان فی تاریخ الافغان
۱۵٫ سفرنامه طالقان
۱۶٫ شرح بعضی منازل و سفر سواد کوه
۱۷٫ رساله امیریه یا قواعد نظام
۱۸٫ کلید استطاعت
۱۹٫ تغییر وضع دارالخلافه ناصری
۲۰٫ قانون تسهیل ساختن طرق و شوارع
۲۱٫ تعیین حدود احترامات سفرا در ایران
۲۲٫ شرح بیرق های دولت ایران
۲۳٫ کاداستره یا رساله علویه
۲۴٫ غضن مثمره در ترجمه ولتر
رسائل اعتماد السلطنه (شامل بیست و چهار رساله)؛ تدوین: میرهاشم محدث؛ تهران: انتشارات اطلاعات؛ چاپ اول: ۱۳۹۱؛ در قطع وزیری؛ ۵۰۴ صفحه؛ به بهای ۸۵۰۰ تومان منتشر شده است.
درباره انتساب این آثار به اعتمادالسلطنه تشتت آراء وجود دارد. عده ای تمام این نوشته را تالیف خود او می دانند و عده ای هم معتقدند او اصلا سواد خواندن و نوشتن نداشته است. باید دانست که اکثر کتابها و رساله های او چاپ شده اند ـ البته در سال های دورـ و بعضی به صورت خطی باقی مانده اند. محدث برای تسهیل دستیابی محققان، سعی کرده مجموعه رسال های او را گردآوری و چاپ کند. این مجموعه شامل بیست و چهار رساله از رسائل اوست. مدون این اثر، در پاورقی به سال و محل چاپ رسالاتی که پیش تر به چاپ رسیده اند اشاره کرده و رسالات خطی را نیز به نسخه خطی ارجاع داده است. این رسالات بدین قرارند:
۱٫ جغرافیای نور
۲٫ جغرافیای قلعه نور
۳٫ جغرافیای قدیم و جدید طالقان
۴٫ جغرافیای جاجرود
۵٫ مختصر جغرافیای نمارستاق
۶٫ راه کجور
۷٫ کلاردشت
۸٫ جغرافیا و تاریخ دره لار
۹٫ دوشان تپه
۱۰٫ قیراط الماس فی ترجمه سلماس
۱۱٫ تاریخ و جغرافیای ورامین (یا شکار مسیله)
۱۲٫ قلعه ایرج ورامین
۱۳٫ احوال بلوک مال امیر (مالمیر)
۱۴٫ تتمه البیان فی تاریخ الافغان
۱۵٫ سفرنامه طالقان
۱۶٫ شرح بعضی منازل و سفر سواد کوه
۱۷٫ رساله امیریه یا قواعد نظام
۱۸٫ کلید استطاعت
۱۹٫ تغییر وضع دارالخلافه ناصری
۲۰٫ قانون تسهیل ساختن طرق و شوارع
۲۱٫ تعیین حدود احترامات سفرا در ایران
۲۲٫ شرح بیرق های دولت ایران
۲۳٫ کاداستره یا رساله علویه
۲۴٫ غضن مثمره در ترجمه ولتر
رسائل اعتماد السلطنه (شامل بیست و چهار رساله)؛ تدوین: میرهاشم محدث؛ تهران: انتشارات اطلاعات؛ چاپ اول: ۱۳۹۱؛ در قطع وزیری؛ ۵۰۴ صفحه؛ به بهای ۸۵۰۰ تومان منتشر شده است.
معرفی کتاب از زکیه بیات