تفسیر لطایف قرآن – یا آن‌گونه که در برخی از فهرست‌ها آمده: «لطايف التّفسير» – گزیده کهنی است از کشف الاسرار و عدّة الابرار، اثر رشیدالدین ابوالفضل میبدی که در میانۀ قرن هشتم هجری قمری به همت قاضی عبدالحی بن محمد بن محمد جامی حدیثی، فراهم آمده است و نباید آن را با لطایف التّفسیر زاهدی درواجکی اشتباه گرفت.
این متن که گزیده‌ای است از نوبت سوم کشف الاسرار (بخش ذوقی، عرفانی و ادبی آن)، از یک سو نخستین گزیدۀ شناخته شده از کشف الاسرار است و تقریباً حاوی یک سوم از آن متن؛ از سوی دیگر، خود تألیفی است مستقل با ساختاری منظم، نثری صوفیانه و مشحون از اشعار فارسی و عربی و امثال و حکم و حکایات عارفان.
تفسیر لطایف قرآن صرفاً خلاصه‌ای منشیانه از کشف الاسرار نیست بلکه بازنویسی خلاقانه‌ای است که در آن گزینشی حساب‌شده و هوشمندانه، در کنار افزودن بخش‌های جدیدی همچون سربندهایی مزین به مناجات الهی و ثنای نبوی در ابتدای هر پارۀ تفسیری، ذکر حکایتی از زندگی انبیاء و اولیاء در میانۀ آن و درج شواهد متعدد و متنوع شعری در انتهای هر پاره، متنی تازه و هویتی مستقل پدید آورده است.
این متن ظرفیت‌های چشمگیری برای مطالعات تاریخ تطور تفسیرهای عرفانی به زبان فارسی، سبک‌شناسی نثر عرفانی، تصحیح دیوان‌های شاعران و نسخه‌شناسی متون فارسی دارد.
در ابتدای کار تصحیح در ۱۳۸۴ ش، عبدالحی جامی، مؤلف این اثر، شخصیتی بود کمابیش ناشناخته؛ و جز انتساب او به ولایت «جام» و تصریح وی در ترقیمۀ متن که در ۷۶۱ ق از کتابت فارغ شده، اطلاع چندانی از زندگی و دیگر آثارش در دست نبود (مسرت و شمس‌الدینی ۱۳۸۵، ۲۰۹).
یکی از جهات اهمیت این اثر آن است که نخستین گزیده شناخته شده از کشف الاسرار است. همچنین بر پایۀ مقایسۀ میان نسخه‌های موجود کشف الاسرار و از میان بیش از پنجاه نسخه‌ای که در دسترس است یا به نحوی گزارشی از آن به دست ما رسیده و گذشته از نه نسخۀ بدون تاریخ آن هم بعضاً ناقص، تنها هشت نسخه پیش از ۷۶۱ ق کتابت شده‌اند. بر این اساس متن تفسیر لطایف قرآن در ردیف نهم و بالادست نسخ دیگر كشف الاسرار قرار می‌گیرد.
همچنین بر اساس پژوهش مصححین نسخه‌ای از کشف الاسرار که عبدالحی جامی در اختیار داشته، احتمالاً یکی از کهن‌ترین نسخه‌های شناخته شدۀ این تفسیر بوده است. این امر تفسیر لطایف قرآن را به متنی مهم در تصحیح مجدد کشف الاسرار بدل می‌کند؛ به تعبیری، تفسیر لطایف قرآن گزیده‌ای کامل است که حدود یک سوم متن مادر را در بر دارد و در بسیاری مواضع، ضبط‌های کهن‌تری از کشف الاسرار را حفظ کرده است.
در مقدمۀ کتاب آمده است: «اصطلاح «الطایف» در سنت تفسیر قرآن خود ریشه‌ای کهن دارد. در روایتی منسوب به امام جعفر صادق (ع) آمده که کتاب خدا بر چهار گونه است: عبارات، اشارات، لطایف و حقایق؛ عبارات بهرۀ عوام است و اشارات نصیب خواص، لطایف از آن اولیاء و حقایق ویژه انبیاست (کربن ۱۳۸۸، صص ۱۷-۱۸). اشاره به «لطایف» در عنوان این گزیده را می‌توان در پرتو همین تقسیم چهارگانه فهمید: عبدالحی جامی نیز آگاهانه بر لایه‌ای دست می‌گذارد که فراتر از عبارت و تفسیر لفظی است و می‌کوشد اشارات و نکته‌های ذوقی و عرفانیِ متن میبدی را آنجا که به «نصیب اولیاء» نزدیک‌تر است در قالبی فشرده و خواندنی فراهم کند».
در بخش دیگری از مقدمه می‌خوانیم: [عبدالحی جامی] «با چشم اندازی تعلیمی و عرفانی، از میان «رموز عارفان و اشارات صوفیان و لطایف مذکّران» گزینش کرده، بسیاری از تطویل‌های لفظی و تکرارهای وعظی را کاسته و مجموعه‌ای فراهم آورده که برای استفادۀ حلقه‌های عارفان، مجالس تذکیر و حتی آموزش دانشگاهیِ امروز، متنی فشرده‌تر و در دسترس‌تر از متن مادر پدید می‌آورد. بدین‌سان، تفسیر لطایف قرآن را می‌توان تلاشی آگاهانه برای تبديل لايۀ سوم کشف الاسرار به تفسیری مستقل و خودبسنده دانست؛ تفسیری که هم به ترتیب مصحف شریف وفادار می‌ماند و هم به سنتِ وعظِ عرفانی؛ اما از سنگینی حجم ده‌جلدی تفسیر اصلی می‌کاهد».
مصححان ادامه می‌دهند: «پژوهش آنابل کیلر نشان می‌دهد که نوبت سوم کشف الاسرار نه تنها از سنت وعظ عارفانه و به اصطلاح «انصاریات» تغذیه می‌کند، بلکه یکی از متون کانونی در شکل‌گیری «عرفان عاشقانه» در قرن ششم است؛ میبدی در این لایه، واژۀ «عشق» را بی‌پرده دربارۀ رابطۀ دوسویۀ خدا و انسان به کار می‌برد و از مفاهیمی بهره می‌گیرد که در آثار احمد غزالی، عین‌القضات همدانی، احمد سمعانی و سنایی نیز در حال تکوین بودند. بدین سان، گزینش نوبت سوم توسط عبدالحی جامی در تفسیر لطايف قرآن، در واقع برگزیدن چکیده‌ای است از این زبان عشق‌محور و سنت تفسيري عاشقانه (كيلر، همانجاها)».
«تفسیر لطایف قرآن» با عنوان فرعی «گزیده‌ای کهن از کشف‌الأسرار و عدة الأبرار ابوالفضل میبدی» تألیف قاضی عبدالحی جامی، با مقدمه و تصحیح حسین مسرت و پیام شمس‌الدینی، از سوی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب چاپ و منتشر شده است.
علاقه‌مندان برای خرید این کتاب می‌توانند از طریق شماره تلفن ۰۲۱۶۶۴۹۰۶۱۲ داخلی ۱۰۵ با دفتر فروش مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب تماس حاصل کرده و یا به وبگاه فروش mirasmaktoob.net مراجعه کنند.
