هشتمین نشست از سلسلهنشستهای متنخوانی «مروری بر متون برگزیده ادب فارسی» روز دوشنبه ۲۳ شهریورماه با حضور اکبر ثبوت، پژوهشگر تاریخ و فلسفه اسلامی، برگزار شد. در این نشست، ادامه خوانش و شرح ابیاتی از باب دوم «بوستان سعدی» به بررسی نگاه سعدی به مفهوم مهر، مدارا و احسان به غیرهمکیشان اختصاص یافت.
ثبوت در آغاز سخنان خود به شرایط تاریخی و فضای اجتماعی عصر سعدی پرداخت. او اشاره کرد: «از اواخر قرن پنجم تا اواخر قرن هفتم هجری، در غرب عالم اسلامی شاهد تاختوتاز نیروهای صلیبی بودیم که در این هجومها، انواع خشونتها، از جمله کشتار، به بردگی گرفتن زنان و کودکان و سوزاندن کتابهای خطی، رخ داد.»
وی افزود: «صلیبیون که مدعی پیروی از عیسی مسیح بودند، در حالی که پیام دین عیسی جز شفقت و دعوت به محبت نبود، دست به کشتارهای هولناکی برای بازپسگیری سرزمینهای مقدس زدند.»
این پژوهشگر تاریخ و فلسفه اسلامی در ادامه گفت: «در شرق عالم اسلامی نیز شاهد تاختوتاز مغولانی بودیم که شهرهای باشکوه شرق حوزه تمدن اسلامی را عرصه حملات خود قرار دادند.»
ثبوت ادامه داد: «در چنین زمانی که شرق و غرب عالم اسلام عرصه تاختوتاز بیگانگان بود و در داخل تمدن اسلامی نیز شکافهای مذهبی و فرقهای گسترده وجود داشت، شخصیتهایی مانند غزالی، سهروردی و سعدی، منادی عرفان و اندیشهای بودند که به مدارا و مهر دعوت میکرد.»
ثبوت با شرح نگاه سعدی به مفهوم مدارا، دایره این مفهوم را به احسان نسبت به غیرهمکیشان در آن عصر گسترش داد.
وی افزود: «در حکایت حضرت ابراهیم، شمول مهر و عطوفت الهی حتی بر غیر باورمندان نیز گسترده میشود.»
ثبوت در ادامه با اشاره به این ابیات:
«سروش آمد از کردگار جلیل
به هیبت ملامتکنان کای خلیل
منش داده صد سال روزی و جان
تو را نفرت آمد از او یک زمان
گر او میبرد پیش آتش سجود
تو واپس چرا میبری دست جود؟»
افزود: «در زمانی که عصر دعوت به جدال و ستیز مذهبی بود، سعدی به دنبال ایجاد فضایی برای تلطیف این فضای سرشار از خشونت بود.»
وی اشاره کرد: «عرفان آمده بود تا خشونتهای دیوانهوار را تعدیل کند و این نقش تاریخی را ایفا کرد.» ثبوت در ادامه روح حاکم بر تعالیم سعدی را دعوت به مهر و مدارا توصیف کرد.
ثبوت همچنین در تفسیر ابیات بخش «گفتار اندر احسان با نیک و بد» که در آن آمده است:
«گره بر سر بند احسان مزن
که این زرق و شید است و آن مکر و فن
زیان میکند مرد تفسیردان
که علم و ادب میفروشد به نان
کجا عقل یا شرع فتوی دهد
که اهل خرد دین به دنیا دهد؟
ولیکن تو بستان که صاحبخرد
ز ارزانفروشان به رغبت خرد»
گفت: «سعدی در این ابیات اشاره دارد که حتی اگر بعضی از افرادی که اظهار تنگدستی میکنند، دست به حیلهگری بزنند، شما در برابر این افراد دست از احسان بازنگیرید و دین را وسیله رسیدن به دنیا قرار ندهید.»
«اگر راست بود آنچه پنداشتم
ز خلق آبرویش نگه داشتم
وگر شوخچشمی و سالوس کرد
الا تا نپنداری افسوس کرد
که خود را نگه داشتم آبروی
ز دست چنان گربزی یاوهگوی
بد و نیک را بذل کن سیم و زر
که این کسب خیر است و آن دفع شر»
ثبوت در ادامه این نشست، در شرح حکایت «عابد با شوخدیده» گفت: «سعدی یکی از مواهب مال را حفظ آبرو در برخورد با افراد سالوس و یاوهگو میداند.»
ثبوت خاطرنشان کرد: «در حکایت ممسک و فرزندان ناخلف، سعدی نگاهی واقعبینانه به روابط انسانی دارد.»
وی در تفسیر این ابیات:
«اگر تنگدستی مرو پیش یار
وگر سیم داری بیا و بیار
اگر روی بر خاک پایش نهی
جوابت نگوید به دست تهی
خداوند زر برکند چشم دیو
به دام آورد صخر جنی به ریو
تهیدست در خوبرویان مپیچ
که بیسیم مردم نیرزند هیچ
به دست تهی برنیاید امید
به زر برکنی چشم دیو سپید
وگر هرچه یابی به کف برنهی
کفت وقت حاجت بماند تهی
گدایان به سعی تو هرگز قوی
نگردند، ترسم تو لاغر شوی»
افزود: «سعدی رابطه انسانها، بهویژه در حوزه عشق و معاشرت اجتماعی، را با مفهوم قدرت، ثروت و نیاز تحلیل میکند. البته هدف سعدی صرفاً ستایش پول نیست، بلکه بیان یک واقعیت اجتماعی است؛ در جامعهای که ارزش انسانها با مال سنجیده میشود، تهیدستی میتواند حتی فضیلت و شایستگی را بیاثر کند.»
هشتمین نشست «مروری بر متون برگزیده ادب فارسی» با پرسش و پاسخ حاضران پایان یافت. این سلسلهنشستها با هدف خوانش و بررسی آثار برجسته ادب کلاسیک فارسی، دوشنبهها از ساعت ۱۰:۳۰ تا ۱۲ در اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار میشود و ورود برای عموم آزاد است.
منبع: کتابخانه ملی