مدیریت مخطوطات سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، حافظ گنجینه نفیسی از آثار خطی و چاپ سنگی در موضوعات مختلف است که در میان این آثار، کتاب نهجالبلاغه، کلام حضرت امیرالمؤمنین علی(ع)، پس از آثار قرآنی از جایگاه ویژهای برخوردار است.
برطبق بررسی هشتمین شماره از مجموعه کتاب کاتالوگهای این سازمان که با محوریت منتخب نهجالبلاغهها در کتابخانه آستان قدس رضوی و به قلم سید امیر منصوری تدوین و در سال جاری منتشر شده است، حدود 600 نسخه نهجالبلاغه در ایران وجود دارد.
دراینمیان، 114 نسخه خطی از این آثار ارزشمند در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری میشود که قدیمیترین نسخه آن متعلق به نیمه دوم قرن پنجم هجری قمری و جدیدترین آن مربوط به قرن چهاردهم هجری قمری است.
نهجالبلاغههای خطی نفیس موجود در کتابخانه این آستان ملکوتی از نظر قدمت تاریخی، ویژگیهای بصری و تزیینات، کاتب یا واقف آن، ارزش و اهمیت دارد.
قدیمیترین نهجالبلاغه خطی
از قدیمیترین نسخههای نهجالبلاغه موجود در آستان قدس رضوی میتوان به نسخه شماره «11736» اشاره کرد که در تملک فخرالدین نصیری امینی بوده است. او در سال 1397 هجری قمری، طی زیارت بارگاه ملکوتی امام هشتم(ع)، این اثر را وقف کتابخانه کرده است.
بیتردید با توجه به وقف این نسخه توسط خبرهای همچون فخرالدین نصیری امینی و نیز قلم کتابت، نوع مرکب و کاغذ و مطابقت آن با سایر نسخههای کتابت شده در قرن پنجم قمری در بغداد و پیش از آن، به تحقیق میتوان گفت که کتابت این اثر نیز در قرن پنجم قمری، انجام شده است.
این نسخه بهخط نسخ جلی در 179 برگ 15 سطری در ابعاد 22 در 15/5 سانتیمتر کتابت و با تیماج قهوهای مجلد شده است.
نسخه وقفی رهبر شهید
نسخه کتابت شده توسط محمد بن حسین معروف به «برهان نظامی» به شماره «25084»، یکی از نسخههای نهجالبلاغه موجود در این کتابخانه است که قدمت آن به قرن هفتم هجری قمری میرسد.
این اثر از جمله آثار وقفی حضرت آیتالله امام خامنهای(قدس سره)، رهبر شهید کشورمان بر کتابخانه حرم مطهر رضوی است که به پشتوانه چنین نیکاندیشی از سال 1378 هجری شمسی در کتابخانه ماندگار شده است.
نسخه حاضر بهخط نسخ در 132 برگ 21 سطری در ابعاد 34 در 25/5 سانتیمتر نوشته شده و با تیماج قهوهای مجلد شده است.
کاتب نسخه بر کتابت این اثر در روز مباهله سال 674 قمری، تأکید کرده است که این امر بیانگر گرایشهای شیعی اوست.
این کاتب پس از رقم خود در نسخه، ابیاتی از یعقوب بن احمد نیشابوری(474 قمری) را از روی خط وی بر این نسخه نهجالبلاغه، ذکر کرده است. این اقدام نیز روایتگر آن است که کاتب، نسخهای قابل اطمینان در دست داشته است. همچنین با توجه به بلاغهای متعدد آن با نسخههای مختلف میتوان این نسخه را دستنویسی جامع از چندین نسخه نهجالبلاغه دانست.
معرفی نسخههای کهن
از دیگر نسخههای نهجالبلاغه کتابخانه آستان قدس رضوی میتوان به نسخه شماره «13847» اشاره کرد که توسط محمد بن محمد بن احمد النقیب در سال 544 قمری در قصبه سانزوار(سبزوار کنونی) نوشته و به همت نواب فاضلخان در سال 1065 قمری، وقف شده است.
این اثر بهخط نسخ تحریری در 176 برگ 17 سطری در ابعاد 19 در 14/3 سانتیمتر کتابت و با تیماج قهوهای مجلد شده است.
این نسخه خطی نهجالبلاغه از جهات مختلف دارای اهمیت است چنانکه از آن میتوان بهعنوان سندی کهن از سبزوار، شیوه نسخهپردازی در این مکان و همچنین جریان ریشهدار گرایشهای شیعی در این سرزمین، نام برد.
نسخه شماره «44139» نیز از جمله نهجالبلاغههای خطی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی است که مزین بهخط نسخ، حسن بن محمد بن عبدالله بن علی جعفری حسنی(سبط ابیالرضا راوندی)، در نیمه اول قرن هفتم هجری قمری است.
این اثر که در 226 برگ 13 سطری در ابعاد 33/5 در 25 سانتیمتر نگاشته شده، دارای جلدی با تیماج عنابی با سجاف سرخ، است.
چگونگی دسترسی به آثار
پژوهشگران با مراجعه به تالار محققان خطی کتابخانه مرکزی حرم مطهر رضوی میتوانند پس از ارائه درخواست حضوری به مسئول تالار، تصاویر دیجیتالی این آثار را با کیفیت قابل ملاحظه دریافت کنند و از آنها در مطالعات و تحقیقات خود استفاده کنند.
ارائه خدمات غیرحضوری سازمان نیز از طریق وبسایت کتابخانه دیجیتال آستان قدس رضوی به نشانی «https://digital.aqr.ir»، به اهل علم و پژوهش انجام میشود.
گفتنی است، علاوه بر نسخههای خطی نهجالبلاغه، بیش از 70 نهجالبلاغه چاپ سنگی نیز در مدیریت مخطوطات سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی وجود دارد. همچنین مجموعهای از نهجالبلاغههای چاپی در کتابخانه مرکزی این آستان مقدس در دسترس پژوهشگران قرار دارد.
منبع: کتابخانه آستان قدس رضوی