دربارهٔ کتابخانههای بزرگ ملوک، اُمرا و دانشمندان و چگونگی گردآوری کُتُب مطالب زیادی گفته شده است. امّا شوربختانه از محتویات آثار این خزائن جز دادههایی کلی و گاه افسانهگون به دست نیست. خوشبختانه از میانهٔ تحولات و حوادث سدههای گذشته چند فهرست بهدست ما رسیده که متعلق به سدههای ۷ و ۸ ه.ق. و مربوط به مناطق شام، مصر و مغرب است.
یکی از مهمترین آنها فهرست کتب خِزانة الأشرفیّة دمشق است که به کُتبخانهٔ آرامگاه فرمانروای ایّوبی، اشرف موسی ملقّب به “شاه ارمن” تعلّق دارد. از وجوه اهمیّت این فهرست نامگو، علاوه بر آنکه بیانگر طیف متون فرآهم آمده و ویژگیهای ظاهری آنها همچون نوع خط، کاتب و… است، و علاقه و پسند دانشوران زمانه را به برخی از علوم نشان میدهد، به سهم خود بخشی از آثار زبان و ادب فارسی و فرهنگ ایرانی را نیز در دل دیار عرب بازتابانده است.
در «فهرست کتب خِزانة الأشرفیّة» منتشرشده از سوی میراث مکتوب، علاوه بر ارائۀ شکل حروفی این اثر، نسخهبرگردان از مجموعۀ شمارۀ 5433 گنجینۀ فاتح، کتابخانۀ سلیمانیۀ استانبول، نیز به چاپ رسیده است.
جعفری طبری شِیادهی نیز در مقدمۀ خود بر کتاب، به موضوعاتی همچون ملک اشرف موسی و «ترتبة ملکیة اشرفیة»، کتبخانۀ تربت اشرفیه، فهرست اشرفیه و ویژگیهای آن، برخی آگاهیهای ارزشمند برای شناسایی کاتبان نسخ، آثار فارسی و متون فرهنگ ایرانی، و شیوۀ کار تحقیق، پرداخته است.
آثار فارسی و متون فرهنگ ایرانی در فهرست اشرفیه
در بخشی از مقدمۀ کتاب میخوانیم: بیگمان یکی از اصلیترین انگیزههای پژوهشِ پیش روی، جدای از آثار کرامند و نفیس فرهنگ اسلامی، وجود چشمگیر منابع به زبان فارسی و متون فرهنگ ایرانی محفوظ در تربت اشرفیه است.
از بررسی فهرست اشرفیه میتوان دانست در قفسههای آن کتبخانه، بخشی مجزّا و مستقل از برای فارسی تحت عنوان «الکُتُب بالعجمیّة» اختصاص یافته که طبعاً در یک نقطه بهطور معین فراهم آمده بودند. مطالعهٔ این عناوین گاه ما را با آثاری کمتر شناخته و نویسندگانی نسبتاً گمنام آشنا میسازد. البته این بخش جدای از آن دسته آثار و متون فرهنگ ایرانی است که بهصورت پراکنده در خلال دیگر آثار فهرست به چشم میخورد.
صرفنظر از شواهد آشنایی و تداول هرچند نهچندان گستردهٔ زبان فارسی در شام و نواحی آن، خاصّه از عصر خاندانهای تُرک و کُرد تبارِ زنگی ـ ایّوبی به بعد، بهویژه در میان طبقهٔ امرا، رجال و عالمان جامعه، در مورد فهرست اشرفیه، این احتمال را نباید از نظر دور داشت که ممکن است بخشی از این آثار هنگام حضور و حکمرانی «ملک اشرف موسی» در منطقهٔ اخلاط و میّافارقین، خاصّه در پی لشکرکشی سپاهیانِ وی به آذربایجان و تصرّف آن صفحات، بهعنوان هدایا و غنایم، به دست آمده و به کتابخانهٔ «شاه ارمن» گسیل شده باشد؛ آنچنان که قسمت قابلتوجهی از نُصوص شیعی مذکور در فهرست موجود (همچون آثار فقهی، تاریخی، حدیثی و شعری شیعی در کنار ادبیات دعایی امامان نخستین شیعه) را میتوان در چارچوب انتقال قدرت از فاطمیان باطنی به ایّوبیان در نتیجهٔ به میراث رسیدن خزائن و گنجینههای آنان بدیشان قلمداد کرد.
باری، در بخش اختصاصیافته به آثار فارسی و کُتب عجم ـ در پایان عناوینِ با حرف «عین» و پیش از آغاز عناوین با حرف «غین» ـ تعداد ۲۷ کتاب فارسی گرد آمده که بدون ترتیب تهجّی و الفبایی قرار گرفتهاند؛ به عنوان مثال، میتوان از آثاری همچون «دستور اللغة»، «الکافي في العَروض للخطیب التبریزي»، «أصول الحرب»، «شعر الحکم الرّومي وغیره»، «دیوان الرشید الوطواط»، «الإرشاد في الفقه»، «مَقامات، نُسختان»، «وسیلة الطالب للمیاني، نُسختان»، «دیوان جمالالدین النقّاش»، «دیوان البیلقاني»، «دیوان بُندار»، «نُزهة العُشّاق»، «الدیوان [کذا] الأسدي»، «الدیوان [کذا] العُمري»، «کلیله و دمنه»، «دیوان أبي المفاخر»، «قصص الأنبیاء»، «دَفع مَضار الأغذیة»، «تراجم الأعاجِم»، «شعر ورنه علوان»، «مجموع شعر مُجَدول»، «نفثة المصدور»، «ترسّلٌ عجمي» و «مجموع شعر عتیق» یاد کرد.
در کنار این متون فارسی، میتوان از شماری دیگر از کتابهایی که به ادب، تاریخ و فرهنگ ایران تعلّق دارند و گاه به زبان بهکاررفته در تألیفشان پرداخته شده، اشاره کرد. مجموعهها و متونی نظیر «امتثال أمر الملک المعظّم في ترجمة أخبار العَجم» (ش ۴۸)، «مجموع رسالة البطیخة و دیوان ظهیر الفاریابي و أشعارٌ بالعجمي» (ش ۱۲۹۸)، «مجموعٌ عجمي و دُوبیتی و نُدبة زینالعابدین» (ش ۱۲۵۸)، «مجموعٌ فیه عهد أردشیر و حدیث خسروی أبرویز و ابنِه شیرویه و انقضاء دولة العَجم و ابتداء أمر خَیر الأنبیاء لخَیر الأمم» (ش ۱۲۳۵)، «مجموعٌ فیه… منتخب خاوَندان» (شماره ۱۲۶۶)، «مجموع رسایل البدیع و رسایل عَجمیّة» (ش ۱۳۱۰)، «مجموعٌ أکثره أشعارٌ عجمیّةٌ و رسالة أسعد إلی وَطواط» (ش ۱۳۱۲)، «مجموعٌ [فیه] جاویدان خرد و …» (ش ۱۳۲۱)، «مجموعٌ [فیه]… و أشعارٌ بالعَجمي» (ش ۱۳۳۱)، «مجموعٌ فیه درّة الیتیمة لابن المقفّع و نثرٌ و نظمٌ بالعَجمي» (۱۳۴۱)، «الجوهر المُثمَن في مَدح شاه أرمَن» (ش ۳۴۹)، «رِقاع الوزیر [کذا] أنوشروان» (ش ۵۲۲)، «توقیعات کِسری أنوشروان» (ش ۳۱۳)، «أشعار دُوبیتی» (ش ۱۴۵ و ۱۴۶).
اینها و دیگر آثار بیشبهای مندرج در این اثر که به مثابه گواهی راستین و سندی ارزشمند از حوزهٔ گسترهٔ زبان فارسی و فرهنگ ایرانی در سرزمینهای مجاور بوده و بهوجهی فرعیتر، متضمّن و بیانگر تبارشناسی آثار و نسخ نیز تواند بود، بایستگی تصحیح و پژوهش فهرست تربت اشرفیه و بازنمايی نفائس آن را دوچندان ساخت.
«فهرست کتب خِزانة الأشرفیّة»، فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ تربت ملکاشرف موسی ایوبی در جامع اموی دمشق، به کوشش سیّد محمّدمهدی جعفری طبری شِیادهی از سوی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، در ۳۰۰ صفحه و با قیمت ۵۴۰ هزار تومان، چاپ و منتشر شده است.
علاقهمندان برای خرید این کتاب میتوانند از طریق شماره تلفن ۰۲۱۶۶۴۹۰۶۱۲ داخلی ۱۰۵ با دفتر فروش مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب تماس حاصل کرده و یا به وبگاه فروش mirasmaktoob.net مراجعه کنند.