بیست و هشتم اردیبهشتماه در تقویم رسمی ایران به عنوان روز بزرگداشت حکیم عمر خیام نیشابوری نامیده شده است. به همین مناسبت در متنی که در ادامه میخوانید مروری بر کتابها و مقالات چاپشده از سوی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب با موضوع «خیام» داشتهایم.
مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب در ارتباط با خیام دو اثر به چپ رسانده است؛ یکی نسخهبرگردانی از کهنترین مجموعهٔ مستقل شناختهشده رباعیات خیام و دیگری مجموعهای حاوی رباعیات خیام و چند رسالۀ دیگر.
همچنین در مجلات آینۀ میراث و گزارش میراث مقالاتی با موضوع خیام به چاپ رسیده است. در متنی که در ادامه میخوانید امکان دریافت متن کامل برخی از این مقالات وجود دارد.
علاوه بر معرفی کتابها و مقالات، عنوان و لینک برخی از مطالب انتشار یافته در پایگاه اطلاعرسانی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب دربارۀ خیام نیز در دسترس قرار گرفته است.
کهنترین گردآوریهایی که از رباعیات خیام تاکنون شناسایی شده شامل چند نسخه و یک اثر تألیفی است که همگی در سدۀ نهم هجری تدوین شدهاند. مهمترین نسخۀ تاریخدار از مجموعۀ رباعیات خیام دستنویسی مورخ ۸۵۶ق است که به نشانی MS.Ouseley140 در کتابخانۀ بادلیان آکسفورد نگهداری میشود، که مکتوب چاپ شده از سوی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب چاپ عکسی همین نسخه است.
وجه دیگر اهمیت این نسخه آن است که توسط یکی از خوشنویسان طراز اول دربار پیربوداق بن جهانشاه قراقویونلو (حک ۸۶۶-۸۷۰ قمری) یعنی «شیخ محمود پیربوداقی» کتابت شده است.
این اثر مبنای پژوهشهای خیامشناسانه است. جرالد نیز در ترجمۀ اشعار خیام به زبان انگلیسی به این نسخه نظر داشته است. همچنین استاد جلال همایی نیز در مقدمه طربخانه به نسخه پیربوداقی به عنوان کهنترین نسخه اشاره کرده است.
در کتاب چاپشده، در کنار چاپ نسخهبرگردان، متن بازخوانی شدۀ آن در بخش جداگانه آورده شده است. همچنین ترجمۀ انگلیسی ادوارد هرون الن برای استفادۀ خوانندگان انگلیسی زبان به کتاب افزوده شد. شمارندههایی که بر فراز هر رباعی درج شده برای تطابق نسخه با متن فارسی و ترجمۀ انگلیسی است، ارجاعات کشفالابیات نیز به همین شمارندۀ رباعیها است.
کاملترین و قدیمترین مجموعۀ رباعیات حکیم عمر خیام در سال ۸۶۷ هـ.ق. از سوی یار احمدبن حسین رشیدی معروف به تبریزی گرد آمده و او این رباعیات را طربخانه نامیده است.
در مجموعۀ حاضر که به کوشش ایرانشناس برجستۀ ترکیه استاد مرحوم عبدالباقی گولپینارلی فراهم آمده است افزون بر طربخانه، رسالة فارسی سلسلة الترتیب به قلم حکیم خیام و خطبۀ عربی تمجید از ابنسینا و برگردان فارسی آن از حکیم عمر خیام گردآمده است.
آینۀ میراث، شمارۀ ۲۶
طبیعیات عمر خیام: دکتر پرویز اذکائی
چهل و چهار رباعی منسوب به خیام…: به کوشش ایرج افشار
آینۀ میراث، شمارۀ ۵۶
بررسی و نقد انتساب رباعیات مشترک خیام و مجدهمگر/ طه صادری و . . .
گزارش میراث، شمارۀ ۳۳
دربارۀ یادداشت «منبعی کهن راجع به خیام یا خیامی»/ علی نویدی ملاطی
گزارش میراث، شمارۀ ۴۰
رباعی خیام در تاریخ وصّاف/ سیدعلی میرافضلی
بررسی اسناد رباعیات خیام/ ۴۱؛ فهرست مقالات فارسی در زمینۀ تحقیقات ایرانی، ج ۷/ ۴۳؛ علی نامه/ ۴۷؛ حواشی ملّا دوازده: ۲/ ۴۹.
گزارش میراث، شمارۀ ۸۰-۸۱
خیام و ترجمۀ تعلیقات ابنسینا به پارسی / سید حسین موسویان
گزارش میراث، شمارۀ ۸۲-۸۳
رباعی خیّام در بیاض هندوشاه نخجوانی / سید علی میرافضلی
گزارش میراث، شمارۀ ۸۴-۸۵
رباعیات خیام، بررسی دستنویس محمد قوام / سیدعلی میرافضلی
گزارش میراث، شمارۀ ۸۶-۸۷
معرّفی سه منبع کهن رباعیّات خیّام / سیّدعلی میرافضلی
رباعیّات خیّام به روایت شیخ محمود پیربوداقی / سیّد علی میرافضلی
در ادامه لینک برخی مطالب انتشار یافته در پایگاه اطلاعرسانی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب دربارۀ خیام ارائه شده است.