داستانهای اساطیری ایرانی محتوای شعر و ادبیات نضر بن حارث بود و بخاطر جذّابیتی که در این نوع داستانها بود، او با این شِگرد میخواست از هنر شعر و موسیقی سوءاستفاده کرده و مردم را به سمت شرک سوق دهد که ناکام ماند. این آیه مهمترین سندی است که در طول تاریخ، مُستَمسِک حکم شرعی در تحریم موسیقی گمراهکننده قرار گرفته است. شک نیست که هر هنری مثل چاقو دو لبه دارد، اگر دستِ زنگی مست بیفتد سینه میدَرَد و اگر دست خردمند افتد، برای نجات مظلوم و ترساندن متجاوز استفاده میشود.
موسیقی در دربار خسروپرویز جایگاه ارزشمندی داشت. باربَد نوازندۀ چیرهدست آن زمان سی لحن برای شاه ساخته بود و هرماه با انواع گوشههای موسیقی اجرا میکرد. برای جشنها و آیینهای ملی موسیقیهای متنوع طراحی کرده بود. در تأثیر موسیقی ایرانی بر موسیقی عرب همین بس که در کتاب حجیم و بسیار ارزشمند الاغانی از ابوالفرج اصفهانی نام باربَد به شکل «پَهلَبَد» ذکر شده و تصریح شده که آنچه در دربار هارون از موسیقی اجرا میشود از ساختهای باربد است.
برگزاری جشنوارۀ شعر و موسیقی هم پیشینۀ درازی دارد؛ هم در ایران باستان هم در سدۀ نخست اسلامی. در الاغانی نقل است که به بهترین نوازندگان و شاعران و خوانندگان جایزه میدادند. عُمَر بن ابی رَبیعه از شاعران بدنام عرب بود که اغلب در تشبیب زنان و توصیف صفات ظاهری آنان شعر میگفت و در یکی از این جشنوارهها جایزهای تقدیمش کردند که پشت گوشش سرخ شد. مرحوم مشایخ فریدنی این حکایات را در ترجمه جلد اول الاغانی ذکر کرده است.
منظورم از نقل این مطالب این بود که موسیقی همواره اسباب اجتماع مردم، ایجاد نشاط و شادی، همدلی و همگرایی و همبستگی ملی بوده است، موضوعی که در این سالها قدر آن را ندانستند و نسبت به موسیقی و نشان دادن ساز و اجرای موسیقی جمع عظیمی از جامعه یعنی بانوان، بیمهری کردند و سبب شدند که جمعیتهای پنهانی شکل بگیرد، استعدادهایی هدر رود، جمعی هم مهاجرت را بر اقامت ترجیح دادند و جلای وطن کردند تا بتوانند کنسرتهای خود را در کشورهای دیگر اجرا کنند.
بنده اساساً در کتاب موسیقیشناخت در پی این بودم که موسیقی در بین مردم از قدیم الایام تا سدههای سوم و چهارم هجری چه جایگاهی داشته، شاهان ایرانی و خلفای عباسی چه رویکردی در این باره داشتهاند. دریافتم که با موسیقی از وقتی که در بستر تعارض و تقابل با دین قرار گرفت با آن مخالفت شد. یعنی مخالفت با موسیقی بخاطر صرفاً کاربرد لهوی آن نبود، زیرا که چه نضر بن حارث و چه خلفای اموی و عباسی همه از موسیقی به عنوان ابزاری برای مبارزه با گسترش دین استفاده میکردند. حتی مشرکین در جنگهایی که با پیامبر اسلام داشتند از موسیقی بهره میجستند که در کتاب موسیقیشناخت در این باره داد سخن دادهام.
ادامه دارد
اکبر ایرانی
مدیرعامل مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب