کتابخانههای تاریخی، گنجینههایی هستند که نهتنها دانش و فرهنگ روزگار خود، بلکه پیوندهای تمدنی و تعاملات فرهنگی میان مناطق گوناگون را نیز ثبت میکنند. فهرست خزانة الأشرفیّه دمشق – کتابخانهای که به فرمانروای ایّوبی، اشرف موسی (ملقب به «شاه ارمن») وابسته بود – از این منظر سندی کمنظیر است. این فهرست افزون بر آثار ارزشمند عربی و اسلامی، بخشی مجزا و قابل توجه را به کتابهای فارسی و متون فرهنگ ایرانی اختصاص داده است.
در این فهرست، بخشی با عنوان «الکُتُب بالعجمیّة» (کتابهای به فارسی) دیده میشود که حاوی ۲۷ اثر فارسی است و نشاندهندهٔ حضور پُررنگ زبان و ادب فارسی در شام سدههای میانه است. همچنین، در جایجای فهرست، آثار دیگری با موضوعات ایرانی – از تاریخ و حکمت ایران باستان تا شعر و نثر فارسی – به چشم میخورد. این آثار میتوانند گواهی بر روابط فرهنگی، سیاسی و علمی میان ایران و شام در آن دوره، و نیز نشاندهندهٔ علاقهٔ حاکمان و فرهیختگان آن دیار به فرهنگ ایرانی باشند.
در ادامه، فهرستی از این آثار فارسی و ایرانی – که از متن کتاب گردآوری شده – ارائه میشود. این فهرست نهتنها نامها را دربرمیگیرد، بلکه گوشهای از گسترهٔ موضوعات و تنوع متون فارسی محفوظ در کتابخانهٔ یک فرمانروای ایّوبی را پیش چشم میگذارد.
۱. نمونههایی از آثار فارسی موجود در این بخش:
آثار ادبی و دیوانها:
• دیوان الرشید الوطواط
• دیوان جمالالدین النقّاش
• دیوان البیلقانی
• دیوان بُندار
• دیوان أبي المفاخر
• دیوان الأسدي
• دیوان العُمري
• شعر الحکم الرومی
• نفثة المصدور
• نُزهة العُشّاق
آثار علمی و آموزشی:
• دستور اللغة
• الکافي في العَروض للخطیب التبریزي
• أصول الحرب
• الإرشاد في الفقه
• دَفع مَضار الأغذیة
• تراجم الأعاجِم
متون منثور و مَقامات:
• مَقامات (دو نسخه)
• وسیلة الطالب للمیانی (دو نسخه)
• ترسّلٌ عجمي
• کلیله و دمنه
۲. سایر متون ایرانی و فارسی پراکنده در فهرست:
علاوه بر بخش مستقل فارسی، آثار دیگری با محتوای ایرانی در بخشهای مختلف فهرست پراکندهاند، از جمله:
متون تاریخی و ادبی ایرانی:
• «امتثال أمر الملک المعظّم في ترجمة أخبار العَجم»
• «مجموعٌ فیه عهد أردشیر و حدیث خسروی أبرویز…» (تاریخ ساسانیان)
• «مجموعٌ [فیه] جاویدان خرد» (ترجمهی فارسی حکمت ایران باستان)
• «رِقاع الوزیر أنوشروان» و «توقیعات کِسری أنوشروان» (نامهها و فرمانهای دوره ساسانی)
مجموعههای شعر و نثر فارسی:
• «مجموع رسالة البطیخة و دیوان ظهیر الفاریابي و أشعارٌ بالعجمي»
• «مجموعٌ عجمي و دُوبیتی و نُدبة زینالعابدین»
• «مجموع رسایل البدیع و رسایل عَجمیّة»
• «أشعار دُوبیتی»
«فهرست کتب خِزانة الأشرفیّة»، فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ تربت ملکاشرف موسی ایوبی در جامع اموی دمشق، به کوشش سیّد محمّدمهدی جعفری طبری شِیادهی از سوی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، در ۳۰۰ صفحه و با قیمت ۵۴۰ هزار تومان، چاپ و منتشر شده است.