سیمون کریستوفورتی – شاهنامهپژوه ایتالیایی و ویراستار چاپ جدید ترجمه کلاسیکِ ایتالو پیتزی از شاهنامه – گفت: پیتزی شاهنامه را «بزرگترین منظومه ملی فارسی» میدانست و اهمیت آن را با نقشی که کمدی الهی دانته در فرآیند شکلگیری ملت ایتالیا ایفا کرده بود، مقایسه میکرد. از همینرو، او بر این باور بود که نسخه ایتالیایی این اثر باید دارای سبکی «حماسی» باشد؛ سبکی که وی آن را در ترجمههای سده نوزدهمیِ حماسههایی چون ایلیاد و انهاید بازمییافت.
پیتزی شاهنامه را بزرگترین منظومه ملی فارسی میدانست
در اوج دوران «ریزورجیمنتو» و شکلگیری جنبش اتحاد ایتالیا، روایت فردوسی از شاهزادگان جنگجو و بنیانگذاری دولت، مورد توجه محافل میهنپرست ایتالیایی قرار گرفت و فردوسی در نگاه آنان بهعنوان «متحدی نمادین» در مسیر آرمانهای ملی ایتالیا شناخته شد.
ایتالو پیتزی (۱۹۲۰ – ۱۸۴۹) – پژوهشگر ایتالیایی زبان و ادبیات فارسی – نخستین کسی بود که میان سالهای ۱۸۸۶ تا ۱۸۸۸، اولین و تنها ترجمه کامل شاهنامه را به یکی از زبانهای اروپایی ارائه کرد. اخیراً نسخهای تازه از این ترجمه بهوسیله انتشارات «لونی» و با هدف بازگرداندن شأن و منزلت این اثر سترگ، در ایتالیا منتشر شده است. در این بازنشر، پروفسور سیمون کریستوفورتی از دانشگاه «کافوسکاری» ونیز، که از متخصصان برجسته مطالعات فردوسی است، ترجمه پیتزی را با دقت بازنگری کرده و با تضمین انسجام اصطلاحشناختی و وفاداری مفهومی، امکان بهرهگیری خواننده معاصر را بدون کاستن از جذابیت روایت شاعرانه قرن نوزدهم فراهم کرده است.
این مجموعه در قالب شش جلد پیوسته و در مجموع چهار هزار و ۱۱۲ صفحه و به قیمت ۲۵۰ یورو عرضه شده است. گفتنیست که جلد نخست این کتاب شامل یک ضمیمه رنگی ۱۶ صفحهای است که بازتولیدهایی از کهنترین مینیاتورهای شناختهشده مرتبط با داستانهای شاهنامه را در بر میگیرد.
آنچه میخوانید گفتوگوییست که با سیمون کریستوفورتی – ویراستار چاپ جدید ترجمه کلاسیک پیتزی از شاهنامه – و نیز با ماتئو لوتریانی – ناشر ایتالیایی آن – انجام شده است.
********
آقای کریستوفورتی، شاهنامه پلی میانفرهنگی و پلی تاریخی میان ایران و ایتالیا است. هویت ملی مساله هر دو ملت ایران و ایتالیا بوده است. آیا با این ترجمه، آشنایی با این دستاورد بزرگ حکمت و اندیشه بشری در ایتالیا بیشتر خواهد شد؟
انتشار دوباره پس از گذشت بیش از یکصد سال از نخستین چاپ آن (تورین، انتشارات وینچنزو بونا، ۱۸۸۶–۱۸۸۸) ترجمه کامل منظوم شاهنامه که به قلم ایتالو پیتزی انجام شده است، رویدادی مهم در چشمانداز پژوهشهای ایرانشناسی و، بهطور کلی، در حوزه ادبیات تطبیقی به شمار میآید. این انتشار، افزون بر آنکه اثری با اهمیتی بنیادین برای فهم فرهنگ ایرانی را در اختیار طیف گستردهای از مخاطبان قرار میدهد، نوعی رویکرد ترجمهای بسیار خاص را نیز به خواننده ایتالیایی عرضه میکند. متن ایتالیایی نهتنها به نظم است، بلکه از حیث سبک نیز بر الگوی ترجمههای نامدار سده نوزدهمی از آثاری بنیادین همچون ایلیاد هومر و انهاید ویرژیل شکل گرفته است.
این انتخاب برخاسته از نگرشی است که ایتالو پیتزی نسبت به اثر فردوسی داشت. پیتزی شاهنامه را «بزرگترین منظومه ملی فارسی» میدانست و اهمیت آن را با نقشی که کمدی الهی دانته در فرآیند شکلگیری ملت ایتالیا ایفا کرده بود، مقایسه میکرد. از همینرو، او بر این باور بود که نسخه ایتالیایی این اثر باید دارای سبکی «حماسی» باشد؛ سبکی که وی آن را در ترجمههای سده نوزدهمیِ حماسههایی چون ایلیاد و انهاید بازمییافت.
از این منظر، کاری که او بر روی شاهنامه انجام داده است، برای درک عمیق فضای فرهنگی ایتالیا در نیمه دوم سده نوزدهم دورهای که ایتالیا در آن بهعنوان یک ملت مدرن شکل گرفت و ویژگیهای فرهنگی متمایز خود را به دست آورد اهمیتی بهسزا دارد. با توجه به این ملاحظات، بر این باورم که بازگرداندن متنی از این دست به عرصه نشر (که من آن را با مقدمهای جامع و روشنگرانه همراه کردهام تا به مخاطب ایتالیایی در درک بهتر اهمیت شاهکار فردوسی یاری رساند) اقدامی بسیار مهم در جهت افزایش آگاهی در ایتالیا نسبت به این اثر بنیادین ادبیات جهانی است.
دانشگاهها و دپارتمانهای زبان فارسی و دانشجویان زبان فارسی چه ارتباطی با این ترجمه برقرار خواهند کرد و پیامدهای آن در محیط دانشگاهی چه خواهد بود؟
در خصوص پیامدهایی که این انتشار میتواند در محیط دانشگاهی داشته باشد، بر این باورم که برای دانشجویان، پژوهشگران و استادان، دسترسی به ترجمه ایتالیایی اثری به این گستردگی امری اساسی است؛ چراکه خواندن متن در زبان اصلی فارسی همواره برای همگان آسان نیست. تجربه شخصی من بهعنوان مدرس در دانشگاه کافوسکاری ونیز نشان داده است که شاهنامه متنی با ظرفیتهای بسیار بالاست؛ هم از نظر آموزشی و هم از منظر پژوهشهای تاریخی و فرهنگی.
از دیدگاه آموزشی باید تأکید کرد که فارسی روان فردوسی و آهنگ خوشایند وزن متقارب، این اثر را برای دانشجویانی که بهتازگی مطالعه آثار بزرگ ادبیات فارسی را به زبان اصلی آغاز میکنند، به متنی دلنشین و جذاب تبدیل میکند. از منظر پژوهشی نیز، شاهنامه سرشار از زمینههای متنوع برای مطالعه و تعمیق است؛ امری که شمار فراوان پژوهشها و انتشاراتی که هر ساله به اثر فردوسی اختصاص مییابد و اهمیت عظیم تاریخی و فرهنگی آن را بازتاب میدهد، بهخوبی نشان میدهد. در چنین شرایطی، در اختیار داشتن متن کامل اثر در ترجمه، عنصری اساسی برای انجام پژوهشهای دقیق و ژرف به شمار میآید.
ماتئو لوتریانی: به ندرت تا این اندازه به انتشار اثری افتخار کردهام
آقای لوتریانی با توجه به تخصص شما در انتشار متون کلاسیک ادبیات و اندیشه و حکمت در جهان، نشر شاهنامه در این میان چه اهمیت ویژهای برایتان دارد؟
سالهاست که من در راه انتشارآثار فاخر کلاسیک گام نهادهام؛ بهویژه آثاری از مناطقی از جهان که دستکم در ایتالیا تقریباً ناشناخته بوده و هستند، مانند چین، هند، ژاپن، ایران باستان و جهان عرب.
شاهنامه، از دیدگاه شخصی من، در زمره والاترین آثار ادبی قرار میگیرد که بشر تاکنون توانسته است خلق کند. فردوسی تنها مردی است که هزار سال پیش، یکی از باورنکردنیترین دستاوردهای تاریخ بشریت را به نگارش درآورد و محقق ساخت: شصت هزار بیت که وقف تاریخ ایران شده است؛ اثری بیهمتا.
به ندرت تا این اندازه به انتشار اثری افتخار کردهام: شاهنامه، در شش جلد شامل ۴۰۰۰ صفحه ترجمه و ۱۲۰ صفحه پیشگفتار و توضیحات، شاهکاری ناشناخته برای ایتالیاست؛ این اثر «پلی حقیقی» میان تمام فرهنگها محسوب میشود و نماد درهمشکستن موانع و تمایزات فرهنگی و مذهبی است؛ اثری که صنعت نشر ایتالیا بیش از حد آن را نادیده گرفته و پنهان کرده بود، و امروز انتشارات «لونی» (Luni Editrice) سرانجام آن را در قالب تنها نسخه تماماً منظوم (به شعر) به یک زبان غربی در جهان، در دسترس همگان قرار میدهد. به همین دلیل، انتشار این اثر توسط ما و با قرار دادن آن در اختیار پژوهشگران، کتابخانهها و خوانندگان، یک خلأ فرهنگی باورنکردنی را پر میکند. تنها آرزویم این است که این اثر به قلب همه انسانها راه یابد. ما بذرهایی کاشتهایم که برای نسلهای آینده ثمر خواهند داد. و بیتردید، این وظیفه آغازین و فرجامینِ هر ناشر است.
منبع: ایبنا