کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس، کتاب «آستان شمس تبریزی: مجموعه اسناد و مقالات» نوشته سید حسین حسنزاده با مقدمه محمدعلی موحد در سال 1404 توسط نشر کتاب آبان با 392 صفحه منتشر شده و در کتابخانه مجلس با شماره بازیابی 81979 در دسترس عمومی قرار دارد.
شمسالدین محمد تبریزی از چهرههای استثنایی تاریخ عرفان اسلامی است؛ شخصیتی که حضور کوتاه اما سرنوشتساز او در زندگی مولانا جلالالدین بلخی، نهتنها مسیر فکری و معنوی مولانا، بلکه افق عرفان و ادبیات فارسی را برای همیشه دگرگون ساخت. با این همه، زندگی شمس، بهویژه فرجام کار و محل دفن او، همواره در هالهای از ابهام باقی مانده و روایتهای گاه متناقض، جای پژوهش مستند را گرفتهاند. کتاب نفیس«آستان شمس تبریزی: مجموعه اسناد و مقالات»تألیف سیدحسین حسنزاده، پاسخی روشمند و مبتنی بر سند به این ابهام تاریخی است.
این اثر حاصل بیش از ده سال پژوهش مستمر در حوزه سندپژوهی و مطالعات تطبیقی است و با اتکا به منابع دستاول، تلاش میکند مسئله سرنوشت شمس تبریزی را از سطح روایتهای تکرارشده به عرصه تحلیل تاریخی مستند منتقل کند. نویسنده با جستوجو در آرشیوهای داخلی و بینالمللی ـ بهویژه آرشیوهای عثمانی، اروپایی و آمریکایی ـ مجموعهای کمنظیر از اسناد، نسخ خطی، سفرنامهها، گزارشهای اداری و متون تاریخی را گردآوری کرده است؛ منابعی که بسیاری از آنها برای نخستین بار در یک اثر واحد منتشر میشوند.
در این پژوهش، دیدگاههای مختلف پژوهشگران ایرانی و خارجی درباره فرجام کار شمس تبریزی بهدقت بررسی و طبقهبندی شدهاند؛ از نظریه غیبت ناگهانی شمس گرفته تا فرضیه وفات طبیعی یا شهادت. نویسنده نشان میدهد که بخش عمده این دیدگاهها در زمانی شکل گرفتهاند که دسترسی به آرشیوهای بینالمللی و امکانات نوین پژوهشی امروز وجود نداشته است. یافتههای تازه کتاب، امکان بازنگری علمی در این نظریهها را فراهم میکند.
کتاب«آستان شمس تبریزی»در سه فصل تنظیم شده است. فصل نخست با دیباچهای مفصل و مقدمهای ارزشمند از استاد محمدعلی موحد آغاز میشود. این مقدمه در سه بخش، به دیدار شمس و مولانا، مقالات شمس و مسئله آرامگاه او میپردازد و با دستخط امضاشده استاد موحد پایان مییابد. مقدمه دیگر کتاب به قلم مؤلف، گزارشی از مسیر پژوهش، دشواریهای دسترسی به منابع و ضرورت اتکا به سند در حل یکی از مناقشهبرانگیزترین مسائل تاریخ عرفان ارائه میدهد.
فصل دوم کتاب به مجموعه مقالات علمی–پژوهشی و یادداشتهای محققانه درباره پایان کار شمس تبریزی، مطالعات معماری و باستانشناسی آرامگاه، تحلیل اسنادی، جایگاه معنوی شمس و گسترش نفوذ فرهنگی او در ایران، آناتولی و شبهقاره هند اختصاص دارد. این فصل نشان میدهد که شمس تبریزی شخصیتی فرامرزی و تأثیرگذار در گستره تمدن اسلامی بوده است.
فصل سوم، که مهمترین بخش کتاب بهشمار میآید، شامل اسناد گردآوریشده از آرشیوهای داخلی و خارجی به زبانهای فارسی، ترکی، انگلیسی، آلمانی، روسی و فرانسوی است. برای هر سند، ارجاع دقیق، اطلاعات محل نگهداری و دسترسی به نسخههای فیزیکی و الکترونیکی ارائه شده و با افزودن زیرنویس انگلیسی، امکان استفاده پژوهشگران غیر فارسیزبان نیز فراهم آمده است.
افزون بر محتوای پژوهشی، این اثر از نظر کیفیت مادی و هنری نیز جایگاهی ممتاز دارد. کتاب در قطع رحلی و با چاپ نفیس، بر روی کاغذ گلاسه مرغوب منتشر شده است؛ امری که امکان ارائه دقیق و شفاف تصاویر اسناد، نسخ خطی، مینیاتورها و نقشهها را فراهم کرده و متناسب با ماهیت اسنادی و تصویری اثر طراحی شده است. بنا بر اطلاعات منتشرشده در اخبار و گزارشهای مرتبط با رونمایی کتاب، این اثر در شمارگان محدود ۵۰۰ نسخه منتشر شده و بخش قابل توجهی از این شمارگان، در همان مراحل اولیه، با حمایت و پیشخرید نهادها و مجموعههای فرهنگی ـ بهویژه در شهر خوی ـ تأمین و توزیع شده است. محدود بودن تیراژ، در کنار کیفیت بالای چاپ و غنای محتوایی، بر ارزش کتاب بهعنوان اثری مرجع و ماندگار افزوده است.
از ویژگیهای برجسته این اثر، استفاده گسترده از اسناد عثمانی مربوط به اوایل دوره صفویه است؛ اسنادی که از حضور سلاطین و فرماندهان عثمانی بر سر مزار شمس تبریزی در خوی حکایت دارند و در برخی موارد، زیارت همزمان مزار مولانا در قونیه و مزار شمس در خوی توسط یکسانبودن نام اشخاص را ثبت کردهاند. افزون بر این، سفرنامههای اروپایی و اسناد داخلی دوره پهلوی اول، تصویری روشن از جایگاه تاریخی و فرهنگی این آرامگاه ارائه میدهند.
در مجموع، آنچه«آستان شمس تبریزی: مجموعه اسناد و مقالات»را از دیگر پژوهشها متمایز میکند، اتکای مؤلف بر دهها سند نویافته و تحلیل پیوستگی تاریخی آنها در بازهای چندقرنی است؛ بهگونهای که میتوان گفت انتساب آرامگاه شمس تبریزی در خوی، از حیث اسنادی به مرز تواتر معتبر رسیده است.
نسخهای از این کتاب نفیس توسط مهندس علی خانهدانی به کتابخانه مجلس اهدا شده و به مجموعه منابع پژوهشی این کتابخانه افزوده شده است. این اثر، افزون بر ارزش تاریخی و سندشناختی، منبعی معتبر برای پژوهشگران حوزه عرفان اسلامی، تاریخ فرهنگی و مطالعات اسنادی بهشمار میآید و میتواند مبنایی قابل اتکا برای پژوهشهای آینده باشد.
راضیه یوسفینیا
منبع: کتابخانه مجلس