در سالهای اخیر، علوم انسانی دیجیتال به یکی از حوزههای نوین و مهم پژوهش در علوم انسانی تبدیل شده است. این حوزه با بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال و روشهای نوین پژوهش، امکان مطالعه و بررسی متون و منابع تاریخی و ادبی را در مقیاسی گسترده فراهم میکند. اهمیت این رویکرد در مطالعات اسلامی، بیش از هر چیز، به گستردگی میراث مکتوب بازمیگردد؛ میراثی که هزاران اثر ادبی، تاریخی، حدیثی، تفسیری، فلسفی و علمی را دربرمیگیرد و بررسی آنها با روشهای سنتی، اغلب زمانبر و دشوار است. علوم انسانی دیجیتال میتواند با فراهم کردن امکان مطالعه همزمان مجموعههای بزرگی از این آثار، به پژوهشگر در شناسایی روابط، الگوها و روندهایی کمک کند که ممکن است در مطالعه مستقل و سنتی متون کمتر آشکار باشند.
در همین زمینه، کتاب علوم انسانی دیجیتال و مطالعه متون عربی و اسلامی1 نوشته ماکسیم رومانوف2 ، نمونهای قابل توجه از تلاش برای پیوند میان مطالعات متنی و تاریخی با فناوری و روشهای محاسباتی است. رومانوف در این کتاب به ظرفیتهای علوم انسانی دیجیتال برای مطالعه متون عربی و اسلامی میپردازد و نشان میدهد که چگونه میتوان از ابزارهای دیجیتال برای گردآوری، سازماندهی و تحلیل مجموعههای بزرگ متنی بهره گرفت. ساختار کتاب از مباحث مقدماتی علوم انسانی دیجیتال آغاز میشود و در ادامه به موضوعاتی همچون پیکرههای متنی و روشهای تحلیل محاسباتی میپردازد.
یکی از ایدههای مهم کتاب این است که در محیط دیجیتال، متن صرفاً موضوعی برای خواندن نیست؛ بلکه میتوان آن را بهصورت سازمانیافته بررسی و با متون دیگر مقایسه کرد. برای نمونه، پژوهشگر میتواند تغییرات کاربرد یک واژه در دورههای مختلف، میزان شباهت میان آثار و نویسندگان یا ارتباط میان مجموعهای از متون را بررسی کند. کتاب نیز نمونههایی از این نوع پژوهشها را با استفاده از جدولها، نمودارها و شیوههای مختلف تحلیل ارائه میکند.
اهمیت این رویکرد برای مطالعات اسلامی و عربی در ایران نیز قابل توجه است. پژوهشگران ایرانی با میراث گستردهای از متون عربی، نسخههای خطی و منابع تاریخی و ادبی مواجهاند و بهرهگیری از روشهای علوم انسانی دیجیتال میتواند امکان مطالعه این میراث را از زاویهای تازه فراهم کند. این روشها، در کنار شیوههای سنتی پژوهش، ابزارهای جدیدی برای طرح پرسشهای پژوهشی و بررسی روابط میان متون در اختیار محققان قرار میدهند.
با این حال، علوم انسانی دیجیتال قرار نیست جایگزین خوانش دقیق و تحلیل انسانی متن شود؛ بلکه میتواند بهعنوان ابزاری مکمل در کنار روشهای سنتی به کار گرفته شود. مزیت اصلی این رویکرد آن است که به پژوهشگر امکان میدهد در میان حجم گستردهای از منابع، الگوها و ارتباطات را شناسایی کند و سپس آنها را با روشهای دقیقتر تاریخی، زبانی و تفسیری بررسی نماید. از این منظر، ارزش علوم انسانی دیجیتال بیش از آنکه در جایگزینی روشهای موجود باشد، در گسترش دامنه و مقیاس پرسشهای پژوهشی است.
ماکسیم رومانوف، پژوهشگر حوزه تاریخ جهان اسلام و مطالعات متون عربی، در زمینه استفاده از روشهای محاسباتی در مطالعات اسلامی فعالیت میکند. او در دانشگاه هامبورگ سرپرستی یک گروه پژوهشی درباره تحول جوامع اسلامی در دوره پیشامدرن را بر عهده دارد. کتاب او را میتوان نمونهای از رویکردهای جدید برای ایجاد پیوند میان مطالعات تاریخی و متنی از یک سو و فناوریها و روشهای محاسباتی از سوی دیگر دانست.
چنین رویکردی میتواند برای مطالعات عربی اهمیت ویژهای داشته باشد؛ زیرا امکان بررسی میراث گسترده متون عربی را در مقیاسی وسیع و در ارتباط با یکدیگر فراهم میکند. در ایران نیز توجه ویژه مراکزی مانند دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به این حوزه میتواند زمینه را برای شکلگیری پرسشها، روشها و پروژههای تازه در مطالعه زبان، ادبیات، تاریخ و اندیشه در جهان اسلام فراهم سازد.
1. Digital Humanities for Arabic and Islamic Studies
2. Maxim Romanov
بابک فرزانه
عضو شورای عالی علمی و مدیر بخش ادبیات عرب دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
منبع: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی