شنبه ۲۷ تیرماه ۱۴۰۵ (برابر با ۱۸ ژوئیهٔ ۲۰۲۶) ایرانشناس هلندیِ و دوستدار زبان فارسی و فرهنگ ایران، یوهان (جوهان) گرارد (جرارد) یاکوب تِرهار (J.G. ter Haar) بدرود حیات گفت.
وی در طول سالیان درازی که در دانشگاه لیدن حضور داشت، با ایران و ایرانیان ارتباط داشت و به آنها مهر میورزید. ایشان چند سال نزد استادش مرحومِ دی بروان (de Bruin) به تحصیل و آموزش پرداخته بود. استاد «دی بروان» کرسی ادبیات و زبان فارسی را عهدهدار بود. آثار زیادی، از جمله کار پرارجِ «شرع و شعر» را به علاقمندان شعر صوفیانۀ فارسی تقدیم کرد (که به فارسی هم درآمده است). دی بروان در زمان حیات، به دلیل خدمات ارزندهاش به زبان و ادبیاتِ فارسی، و نوشتهها و مقالاتش در این زمینه، چهاردهمین جایزۀ موقوفات افشار را در تهران دریافت کرد.
باری، با بازنشسته شدن وی، استاد «ترهار» جای او را گرفت. خطابۀ استاد «تِرهار»، مطابق سنتِ دیرینۀ دانشگاهِ لیدن، و برای انتصاب به استادی کرسی زبان و ادبیات فارسی، در تاریخ ۱۵ مه ۱۹۹۹، با حضور گروهِ زیادی از استادان و دانشجویان برگزار شد. عنوان تحقیق او در این خطابه را میتوان چنین ترجمه کرد: «ناگفتههای قلمروِ شریعت: گفتگویی پیرامونِ اسلام در ایرانِ نوین». تحلیل او پیرامون جریان روشنفکری دینی بود. این متن چهل صفحهای چاپ هم شده است.
رسالۀ دکترای او در بارۀ «شیخ احمد سرهندی» (۱۵۶۴–۱۶۲۴ م.) بود که در سالِ ۱۹۹۲ چاپ شده است. او به همراه محققی دیگر، مجموعۀ «عرفان: چهرۀ دیگری از اسلام» (۱۹۹۳) و دو مقالۀ مهم در بارۀ سنت صوفیانۀ سلسلۀ نقشبندی از دیدگاه شیخ احمد سرهندی و اهمیّتِ معنوی پیر یا مُرشد در این سلسله را (در سالهای ۱۹۹۰ و ۱۹۹۲) منتشر کرد.
مقالۀ ارزشمندِ هلندی او زیر عنوانِ «قِداست و اقتدارِ سیاسی» (۱۹۹۹، در همان مجموعه) و مقالۀ تعزیه و آیین آن نزدِ شیعیانِ ایران (۱۹۹۳) به طبع رسید. ترجمۀ چند کار از هوشنگِ گلشیری، با همکاری و مقدمۀ استاد «دی بروان» و بانواستاد «فان دِن بِرخ» (استاد کنونی زبان و ادبیات و فرهنگ ایران و آسیای میانه) از کارهای چاپشدۀ ۲۰۰۷ اوست.
کتاب درسی مهم او به هلندی «(یک) دستور زبان فارسی» است که چند نسل از آن بهره بردهاند. نخستین چاپ آن در بولاقِ آمستردام، و در سال ۱۹۹۶ انجام شد. این کتاب درسی مفید در سالِ ۲۰۰۸ به چاپِ چهارم هم رسید. وی آثار دیگری هم دارد.
استاد «تِرهار» فروتن، و مهربان و صمیمانه دوستدار ادب و فرهنگ ایرانزمین بود. در طول سالیان زیادی که با او آشنا بودم، او را سختکوش و دقیق یافتم.
از دست رفتنِ او موجب اندوه دوستان زبان فارسی در حوزهٔ دانشگاهِ لیدن است.
روان او شاد و نامش مانا باد.
[1]
محمدکریم اشراق
لاهه، ۳۰ تیرماه ۱۴۰۵