مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمترشناخته‌شده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقه‌مندان معرفی می‌کند.
در این شماره، کتاب «ملاحظاتی درباره وندیداد» با عنوان اصلی Observations sur le Vendidad اثر ژام دارمستتر معرفی می‌شود. این کتاب به بررسی و تفسیر وندیداد، یکی از بخش‌های اوستا، اختصاص دارد؛ متنی که عمدتاً به قوانین و مقررات دینی زرتشتی، آلودگی و تطهیر و مسائل مربوط به زندگی آیینی می‌پردازد.
دارمستتر در این اثر، دلایل تفاوت برخی برداشت‌های خود با ترجمه‌های پیشین وندیداد را توضیح می‌دهد. او با بررسی دستور زبان و واژگان اوستایی، استفاده از شواهد متون پهلوی و ارزیابی انتقادی ترجمه‌های موجود، مبانی زبان‌شناختی و تفسیری انتخاب‌های خود را روشن می‌کند.
بخشی از مباحث کتاب در پاسخ به نقدهای شارل دو هارله، از نمایندگان رویکرد سنت‌گرا در اوستاشناسی، شکل گرفته است. این اختلاف به یکی از پرسش‌های روش‌شناختی مطالعات اوستایی در سده نوزدهم مربوط می‌شد: برای فهم اوستا، چه جایگاهی باید برای مقایسه با متون ودایی هند و چه اعتباری برای ترجمه‌های پهلوی و سنت تفسیری زرتشتی قائل شد؟
دارمستتر با توجه به خویشاوندی زبان اوستایی و سانسکریت ودایی، مقایسه با وداها، متون مقدس هند باستان، را از ابزارهای شناخت اوستا می‌دانست. در این رویکرد، شواهد ودایی و سنت تفسیری زرتشتی می‌توانند مکمل یکدیگر باشند؛ مقایسه با وداها به شناخت لایه‌های کهن اندیشه‌های اوستایی کمک می‌کند و سنت زرتشتی نیز برای فهم تحول و تفسیر این اندیشه‌ها اهمیت دارد.
از این منظر، اتکای صرف به سنت تفسیری متأخر، بدون سنجش شواهد زبانی و تاریخی، برای تفسیر متن کافی نیست. این مسئله در ارزیابی ترجمه‌های پیشین، از جمله ترجمه آنکتیل دوپرون در سده هجدهم، که بر آموخته‌های او از سنت زرتشتی تکیه داشت، مطرح می‌شود.
بررسی واژه‌هایی مانند uruthware و saokənta از نمونه‌های مباحث تخصصی کتاب است. نویسنده با توضیح دلایل برداشت خود از این واژه‌ها، پیوند ترجمه اوستا با واژه‌شناسی، دستور زبان و تفسیر تاریخی را نشان می‌دهد و امکان ارزیابی استدلال‌های خود را برای خوانندگان متخصص فراهم می‌کند.
توجه به عبارت‌های دشوار اوستایی و بازتاب نقدهای پژوهشگران معاصر، این اثر را به منبعی برای مطالعه تاریخ ترجمه اوستا، زبان‌شناسی ایرانی، شیوه‌های نقد علمی و پیشینه مطالعات پهلوی و زرتشتی تبدیل کرده است.
ژام دارمستتر (۱۸۴۹–۱۸۹۴)، ایران‌شناس فرانسوی، از پژوهشگران شناخته‌شده زبان‌های ایران باستان و مترجمان اوستا به انگلیسی و فرانسوی بود. او در پاریس تحصیل کرد و با راهنمایی میشل برئال و آبل برگن به مطالعات زبان‌شناختی و شرق‌شناسی روی آورد. دارمستتر در سال ۱۸۷۵ رساله‌ای درباره اسطوره‌شناسی اوستا منتشر کرد و از سال ۱۸۷۷ تدریس زبان اوستایی را، که در آن دوره «زبان زند» نامیده می‌شد، در مدرسه مطالعات عالی پاریس بر عهده گرفت.
انتشار کتاب «مطالعات ایرانی» در سال ۱۸۸۳ و ترجمه‌های انگلیسی و فرانسوی اوستا، از فعالیت‌های شاخص او در پژوهش‌های ایران باستان بود. ترجمه کامل فرانسوی اوستا با عنوان «زند اوستا»، همراه با شرح تاریخی و زبان‌شناختی، در سه جلد و طی سال‌های ۱۸۹۲ تا ۱۸۹۳ در مجموعه «سالنامه‌های موزه گیمه» منتشر شد.
دارمستتر درباره قدمت متون موجود اوستا نیز دیدگاهی بحث‌برانگیز داشت و قدیمی‌ترین بخش‌های آن را به سده نخست پیش از میلاد و بخش عمده متون را به سده سوم میلادی نسبت می‌داد؛ تاریخ‌گذاری متأخری که در پژوهش‌های بعدی پذیرفته نشد.
این کتاب در سال ۱۸۷۸ میلادی در پاریس، توسط انتشارات «Maisonneuve et Cie» منتشر شده و صفحاتی از این نسخه خطی با شماره شماره کتاب‌شناسی ملی «۱۷۰۶۳-۷۷م» جهت بهره‌مندی علاقه‌مندان در پیوست خبر بارگذاری شده است.
[2]
منبع: کتابخانه ملی