پنجاهوسومین نشست از سلسلهنشستهای «صد کتاب ماندگار قرن»، با محوریت بررسی مجموعه دهجلدی «از آستارا تا استارباد» اثر منوچهر ستوده، در هتل جنگلی سالاردره ساری برگزار شد.
در این نشست، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران؛ شهرام یوسفیفر، استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران؛ مهدی تقیپور حیدری، نویسنده و پژوهشگر؛ و سیدمحمود سادات، معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سخنرانی کردند. دبیری نشست را مصطفی نوری، پژوهشگر تاریخ معاصر ایران در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، برعهده داشت.
امیرخانی: تأثیرگذاری و پیشگام بودن، معیار انتخاب آثار «صد کتاب ماندگار قرن» است
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در این نشست، سازمان را نگهبان و میراثدار میراث مکتوب کشور دانست و درباره برنامه «صد کتاب ماندگار قرن» گفت: «این طرح از دو سالونیم پیش آغاز شد و براساس معیارهای تعیینشده، آثاری در آن بررسی میشوند که در یک قرن گذشته نگاشته شده، تألیفی، به زبان فارسی و از ابتدا نیز به فارسی نوشته شده باشند و در حوزه ادبیات داستانی قرار نگیرند.»
او با اشاره به بررسی آثار در هیئتی تخصصی افزود: «تأثیرگذاری و پیشگام بودن اثر در زمان انتشار و همچنین کاربرد و اهمیت آن تا امروز، از معیارهای اصلی انتخاب کتابها در این برنامه است.»
امیرخانی با اشاره به برگزاری پنجاهوسومین نشست این برنامه به میزبانی مازندران اظهار کرد: «برگزاری این نشست در مازندران، با توجه به پیوند عمیق مجموعه «از آستارا تا استارباد» با تاریخ و جغرافیای این منطقه، به همت مدیریت اسناد و کتابخانه ملی مازندران تحقق یافت. مازندران پس از یزد و شیراز، سومین استانی است که میزبان یکی از نشستهای «صد کتاب ماندگار قرن» شده است.»
نوری: شناخت امروز ما از ایران مرهون تلاشهای منوچهر ستوده است
مصطفی نوری، دبیر نشست، در آغاز برنامه با بیان اینکه شناخت امروز ما از ایران مرهون تلاشهای منوچهر ستوده است، گفت: «هرجا نام و نشانی از ایران بود، ستوده رفت، پیمود و جستوجو کرد و حاصل این جستوجو، خلق اثر سترگ از آستارا تا استارباد بود.»
او درباره روند شکلگیری این مجموعه توضیح داد: «از آستارا تا استارباد مجموعهای دهجلدی است که انتشار آن با تلاش انجمن آثار ملی از دهه ۴۰ آغاز شد. جلدهای نخست و دوم حاصل تحقیقات ستوده درباره گیلان است. او در آغاز تصور میکرد کار بهآسانی پیش خواهد رفت، اما هنگامی که به آستارا رسید، با دشواریهای پژوهش میدانی و تدوین چنین اثری روبهرو شد؛ دشواریهایی که فرایند تألیف مجموعه را به ۲۱ سال رساند.»
نوری افزود: «جلدهای بعدی این مجموعه به مازندران اختصاص دارند و جلد مربوط به مازندران شرقی نیز براساس الگوی جلد سوم تدوین شده است.»
یوسفیفر: «از آستارا تا استارباد» اثری تأسیسی در جغرافیای تاریخی ایران است
شهرام یوسفیفر، استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران، منوچهر ستوده را شخصیتی مؤسس در دانش جغرافیای تاریخی ایران معرفی کرد و گفت: «از آستارا تا استارباد از آثار تأسیسی دوران ماست. منوچهر ستوده، جغرافیای تاریخی را که در دوره جدید در ایران ظهور کرده بود، به مرحلهای از کمال علمی رساند و آن را بهعنوان یک نظام دانشگاهی تعریف کرد.»
او افزود: «این مجموعه را میتوان سرآغاز پژوهشهای دانشگاهی در جغرافیای تاریخی دانست؛ بهگونهای که مطالعات این حوزه در دانشگاههای ایران به پیش و پس از منوچهر ستوده و انتشار این اثر تقسیم میشود. او از تلاش استادانی چون مسعود کیهان، عباس اقبال و محمدحسن گنجی بهره برد، اما نخستین کسی بود که در این زمینه کاری تأسیسی انجام داد.»
یوسفیفر با بیان اینکه «از آستارا تا استارباد» اکنون بخشی از سرمایه علمی و معنوی ایران است، اظهار کرد: «در مواجهه با این میراث، نباید تنها بپرسیم در کتاب چه نوشته شده است؛ بلکه باید بررسی کنیم که این کتاب چگونه نوشته شده است. اگر بخواهیم این اثر را بهعنوان الگو و سرمشق به کار بگیریم، شناخت فرایند شکلگیری آن اهمیت ویژهای پیدا میکند.»
این استاد دانشگاه، شکلگیری اندیشه ستوده را متأثر از فضای اجتماعی و فرهنگی دهههای نخست قرن گذشته دانست و گفت: «در آن دوره، ایده ایران و ضرورت شناخت دوباره آن به دغدغهای جدی تبدیل شد. ستوده نیز مطالعه ایران را از مسیر جغرافیا آغاز کرد؛ زیرا برای پاسخ به این پرسش که ایران چیست و ایرانی کیست، ابتدا باید دانست ایران کجاست.»
یوسفیفر، حضور ستوده در دانشگاه تهران را یکی از عوامل مؤثر در شکلگیری مسیر علمی او دانست و توضیح داد: «حضور در دانشگاه به ستوده امکان داد مطالعات پیشین خود را در ترازی دانشگاهی و روشمند تعریف کند. او افزون بر تدریس جغرافیای تاریخی، گروهی از دانشجویان و پژوهشگران را تربیت کرد و بسیاری از آثار مربوط به جغرافیای تاریخی نواحی ایران، حاصل پژوهش شاگردان اوست.»
این پژوهشگر تاریخ افزود: «ستوده از ظرفیت دانشگاه، مجلات علمی، مؤسسات پژوهشی و نهادهایی چون بنیاد فرهنگ ایران و انجمن آثار ملی بهره گرفت و این امکانات را در خدمت پژوهشهای جغرافیای تاریخی قرار داد. واگذاری پژوهشهای مازندران، گیلان و گرگان از سوی انجمن آثار ملی نیز از نقاط مهم در شکلگیری این مجموعه بود.»
یوسفیفر با اشاره به روش ستوده در تطبیق منابع تاریخی با جغرافیای واقعی اظهار کرد: «ستوده کتابهای جغرافیایی کهن را در کنار خود قرار میداد و نقطهبهنقطه مکانهای یادشده در آنها را میپیمود. او با پای پیاده، اسب، قاطر یا دیگر وسایل ممکن به این مناطق میرفت و نشان میداد که شناسایی جغرافیای تاریخی ایران، تنها با تکیه بر منابع مکتوب امکانپذیر نیست.»
به گفته او، این شیوه موجب شد بخشهایی از جهان جغرافیایی ایران که پیشتر ثبت نشده بود، شناسایی شود. یوسفیفر ادامه داد: «این مجموعه سرشار از اطلاعات مربوط به گورستانها، قلعهها، بناهای تاریخی، سنتها، آیینها، گویشها و واژگان محلی است. بسیاری از این آثار برای نخستینبار به دست ستوده شناسایی و ثبت شدند؛ آن هم در مناطقی که در آن زمان دسترسی به آنها بسیار دشوار بود.»
او با اشاره به نبود الگویی پیشین برای چنین پژوهشی گفت: «یکی از رنجهای پنهان ستوده این بود که همزمان با انجام پژوهش، ناگزیر بود روش مطالعه جغرافیای تاریخی را نیز طراحی کند. او برای بررسی دقیق بناها باید درباره چوب، معماری، نقاشی، کاشی، آجر، سفال و دیگر هنرها و فنون مرتبط دانش کسب میکرد.»
استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران، میانرشتهای بودن این مجموعه را از ویژگیهای برجسته آن دانست و افزود: «ستوده آرزو داشت این مسیر به دست باستانشناسان، جغرافیدانان و دیگر پژوهشگران ادامه یابد. این سخن نشان میدهد که مطالعه جغرافیای تاریخی از نگاه او کاری میانرشتهای بود.»
تقیپور حیدری: «از آستارا تا استارباد» یک پروژه ملی و مکتب پژوهشی است
در ادامه، مهدی تقیپور حیدری، نویسنده و پژوهشگر، مجموعه «از آستارا تا استارباد» را یکی از مهمترین و ماندگارترین آثار ایرانشناسی معاصر توصیف کرد و گفت: «این مجموعه فقط یک کتاب نیست، بلکه یک پروژه ملی و یک مکتب پژوهشی است.»
او افزود: «آثار ماندگار معمولاً یا به دلیل نظریهپردازی اهمیت پیدا میکنند یا به سبب گردآوری دادهها؛ اما آثار نادری وجود دارند که از نظر روش پژوهش، گستره اطلاعات و تأثیرگذاری بر نسلهای بعدی، همزمان ممتاز باشند. از آستارا تا استارباد بیتردید یکی از همین آثار نادر است.»
تقیپور حیدری با اشاره به جایگاه این اثر نزد نویسنده آن اظهار کرد: «منوچهر ستوده تأکید داشت اگر تنها یک اثر از او باقی بماند، همین مجموعه کافی است. او از آستارا تا استارباد را گل آثار خود میدانست؛ اثری که عصاره دههها تلاش علمی و پژوهش میدانی اوست.»
این پژوهشگر، اهمیت مجموعه را در چند بعد بررسی کرد و گفت: «این کتاب از نظر روششناختی، بنیانگذار مکتب قلم و قدم؛ از نظر محتوایی، دانشنامه شمال ایران؛ از منظر میراث فرهنگی، نجاتبخش بناها و اسناد در معرض نابودی؛ و از لحاظ هویتی، مستندکننده پیوند مناطق شمالی با ایران است.»
تقیپور حیدری با بیان اینکه شکلگیری این مجموعه تنها حاصل تلاش فردی نبود، بلکه نتیجه عملکردی سیستمی است توضیح داد: «در کنار انگیزه، توانمندی و علاقه شخصی ستوده، هدایت علمی بدیعالزمان فروزانفر، تأثیرپذیری او از ظهیرالدین مرعشی، همکاری چهرههایی چون محمدتقی دانشپژوه، ایرج افشار، غلامحسین صدیقی و پرویز ناتل خانلری و حمایت انجمن آثار ملی، در شکلگیری این اثر نقش داشتند.»
او مهمترین نوآوری ستوده را گذار از «مطالعه درباره مکان» به «مطالعه در مکان» دانست و گفت: «پیش از ستوده، جغرافیای تاریخی بیشتر شاخهای وابسته به تاریخ بود و کار آن به تطبیق نامهای جغرافیایی با متون کهن محدود میشد؛ اما ستوده تصمیم گرفت گزارشهای تاریخی را در میدان بیازماید.»
وی افزود: «هرجا در منابع از پل، قلعه یا بقعهای سخن گفته شده بود، ستوده آن مکان را جستوجو میکرد. اگر اثری باقی مانده بود، آن را توصیف و مستند میکرد و اگر از میان رفته بود، دلایل نابودی آن را بررسی میکرد. او تاریخ را از صفحات کتاب به فضای واقعی جغرافیا انتقال داد و جغرافیای تاریخی را از دانشی کتابخانهای به دانشی زنده و پویا تبدیل کرد.»
تقیپور حیدری، تلفیق منابع مکتوب، اسناد تاریخی و مشاهده میدانی را از مهمترین ویژگیهای این اثر برشمرد و گفت: «ستوده به یک دسته از منابع اکتفا نکرد. او منابع کتابخانهای، اسناد و گزارشهای میدانی را کنار هم قرار داد و با دقتی علمی، اندازه بناها، موقعیت جغرافیایی، مسیرهای دسترسی، متن کتیبهها، ویژگیهای معماری، عکسها، نقشهها و روایتهای محلی را ثبت کرد.»
او نگاه میانرشتهای را ویژگی دیگر کتاب دانست و افزود: «جغرافیدان تاریخی، تاریخنگار محلی، باستانشناس، معمار، مردمشناس، زبانشناس و پژوهشگر صنایع بومی، هریک میتوانند از این مجموعه بهره ببرند. همین جامعیت، از آستارا تا استارباد را به مرجعی مشترک برای رشتههای مختلف علوم انسانی تبدیل کرده است.»
این نویسنده و پژوهشگر، بازپیمایی مسیرهای ستوده و مقایسه وضعیت کنونی بناها با گزارشهای او، تدوین تکنگاریهای محلی، تبدیل مجموعه به اطلس دیجیتال، نقشهسازی تعاملی مکانهای تاریخی، بازسازی سهبعدی بناهای تخریبشده، ایجاد بانک اسناد خانوادگی و بهرهگیری از هوش مصنوعی برای استخراج و تحلیل دادههای اثر را از راههای ادامه این مسیر دانست.
او در پایان گفت: «بهترین بزرگداشت منوچهر ستوده، ادامه دادن راهی است که او آغاز کرد؛ راهی که از شناخت دقیق ایران میگذرد، از احترام به میراث فرهنگی عبور میکند و به تولید دانش برای نسلهای آینده میانجامد. ستوده به ما آموخت که ایران را نمیتوان تنها در کتابها شناخت؛ ایران را باید پیمود، دید، ثبت کرد و برای آیندگان به یادگار گذاشت.»
سادات: «راه ستوده» باید به جریانی مستمر در مازندرانپژوهی تبدیل شود
در ادامه سیدمحمود سادات، معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران درباره مجموعه چهارجلدی سخنانی بیان کرد.
وی درباره برنامه صد کتاب گفت: «اختصاص پنجاهوسومین نشست صد کتاب ماندگار قرن به مجموعه از آستارا تا استارباد، آغاز راهی است که آن را با عنوان راه ستوده در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران آغاز کردهایم. امیدوارم پس از رونمایی از این مجموعه چهارجلدی، روزی انتشار چهلمین دفتر آن را نیز جشن بگیریم.»
سادات پیشنهاد کرد عنوان «راه ستوده» برای مجموعه آثار منتشرشده از سوی مدیریت اسناد و کتابخانه ملی مازندران حفظ شود و افزود: «هر فعالیتی که در این مجموعه انجام شود، از انتشار اسناد و تصحیح نسخههای خطی تا پژوهشهای تاریخی مبتنی بر اسناد، در امتداد راه منوچهر ستوده و اقدامی پسندیده است.»
معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان همچنین از انتصاب رئیس مدیریت اسناد و کتابخانه ملی مازندران قدردانی کرد و از استادان و پژوهشگران خواست با این مدیریت همکاری کنند تا انتشار آثار پژوهشی در حوزه مازندرانپژوهی استمرار یابد.
رونمایی از چهار دفتر نخست مجموعه «راه ستوده»
در پایان این برنامه و همزمان با یکصدوسیزدهمین زادروز منوچهر ستوده، از مجموعه چهارجلدی «راه ستوده» رونمایی شد. «آیینهدار طبرستان؛ کتابشناخت آثار دکتر منوچهر ستوده»، «جغرافیای تاریخی مازندران»، «نامجایهای تاریخی طبرستان» و «استوار چون البرزکوه؛ خاطرات شفاهی و روزشمار زندگی منوچهر ستوده»، چهار دفتر این مجموعه را تشکیل میدهند.
منبع: کتابخانه ملی