فهرست مقالات فارسی استاد ایرج افشار، یکی از مهمترین ابزارها و نخستین پایۀ تحقیقات ایرانشناسی و مطالعات مربوط به دوران اسلامی است. ایدۀ تدوین فهرست مقالات از 1329ش، یکی از دل مشغولی های ایرج افشار بود. با انتشار جلد اول ایندکس اسلامیکوس(Index Islamicus ، فهرست مقالات لاتین مربوط به تحقیقات و پژوهشهای اسلامی) در 1956 ؛ الگوی اولیۀ فهرست مقالات فارسی نیز شکل گرفت.
ایرج افشار با توجه به این کتاب و استفاده از شیوۀ طبقهبندی آن و متناسب با موضوعات مربوط به حوزۀ ایرانشناسی، کار خود را آغاز کرد،. وی در کنار نشریات ادواری، مجموعه مقالهها ، یادنامهها، جشننامهها، سالنامهها …را نیز مورد توجه قرار داد.
جلد اول فهرست مقالات فارسی در سال 1340 با 5993 مقاله مربوط به سالهای 1228 تا 1338 در انتشارات دانشگاه تهران چاپ شد. با انتشار اولین جلد از فهرست مقالات و استقبال اهل تحقیق و پژوهش از این اثر و نیز توجه مجلات و انتشارات علمی شرق شناسی، افشار مصمم تر از قبل به ادامه کار پرداخت.
وی جلد دوم فهرست مقالات را وسیلهای گویا برای کسانی که با روش علمی به بررسی و تجسس میپردازند معرفی کرد و آن را کتاب مرجع ، و مایۀ روسفیدی گردآورنده دانست… وی در بارۀ روش کار و نکات اصلاحی که در این مجلد بکار رفته به تفصیل سخن گفته است…جلد دوم در سال 1348 با 4642 مقاله مربوط به سال های 1339 تا 1345 به همت دانشگاه تهران منتشر شد. و هفت سال بعد جلد سوم در 1355 با 5458 مقاله مربوط به 1346 تا 1350 در انتشارات فرانکلین به چاپ رسید.
انتشار جلد چهارم فهرست مقالات، پانزده سال طول کشید. همین امر موجبات نگرانی او را فراهم ساخت بطوری که در مقدمۀ جلد چهارم به این نکته اشاره می کند:” آینده فهرست مقالات” و اینکه سرنوشت آن چه خواهد شد. در همین بخش به سرنوشت ایندکس اسلامیکوس و تصمیم پیرسن(مؤسس و مبتکر آن) اشاره دارد که نه تنها این فهرست رها نشد بلکه قوام و دوام یافت. ایشان قصه ایندکس اسلامیکوس را ازین جهت نقل میکند که بداند کدام مؤسسه یا کتابخانه در ایران پیشگام خواهد شد. با اینحال خود را موظف میداند که تا زمانی که توانایی و دلبندی برگه نویسی مجلههای تازه در او باشد از خدمتی که آغاز کرده تن نزند، ولی باید مؤسسهای درصدد برآید که این کتابشناسی را با روشی بهتر و دورۀ انتشاری کوتاهتر تهیه و چاپ کند.
جلد چهارم در 1369 با 11486 مقاله و جستار، مربوط به سالهای 1351 تا 1360 در انتشارات علمی و فرهنگی به چاپ رسید.
جلد پنجم نیز با مشخصات 12759 مقاله میان سالهای 1361 تا 1370 در مجلهها و مجموعهها در 1374 به همت انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شد. در مقدمه جلد پنجم نیز علاوه بر ذکر نگرانی از آینده فهرست مقالات، پیشنهاد دَرهَم کردِ این پنج جلد را برای سهولت استفاده پژوهشگران مطرح کرد.
جلد ششم فهرست مقالات، شامل 13959 جستار و گفتار میان سالهای 1371 تا 1376 در سال 1383 در انتشارات علمی فرهنگی و نشر فهرستگان منتشر شد. در طول این سالها اقدامی جدی برای ادامه کار و همکاری با ایشان صورت نگرفت، ازینرو در مقدمۀ کوتاهی که با عنوان یادداشت و به یاد همسرش نوشت، رسما اوراق این دفتر را بست: ” هرکس که دلسوزی کند و کار را ادامه دهد، پژوهشگران را یاری رسانده است”.
با انتشار جلد 6 در مجموع 54297 مقاله در زمینه تحقیقات ایران شناسی میان سالهای 1228 تا 1376 در اختیار اهل تحقیق و پژوهش قرار گرفت.
ادامه فهرست مقالات فارسی در مرکز
حضور ایرج افشار در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، و اهدای کتابخانۀ نفیس خود به مرکز، اسباب ایجاد پیوندی نزدیکتر را فراهم ساخت. گفتگوهای بسیاری انجام شد و در نهایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تدوین و انتشار مجلدات بعدی را برعهده گرفت. به همین سبب هیئتی با عنوان ” گروه راهبردی” تشکیل شد تا بر روند سیاستگذاری و شیوه تدوین و انتشار مجموعه نظارت کند.
در اجرای این تصمیم، اینجانب که مسئولیت بخش پروندههای علمی مرکز را بر عهده داشتم و از همکاری شماری از پژوهشگران روشدان و منبع شناس برخوردار بودم، مامور شدم که تدوین جلد هفتم را سرپرستی کنم. فهرست برداری از مقالات و نشریات و مجموعهها از سال 77 آغاز شد. فهرست بسیار مفصلی از نشریات و مجموعههای منتخب در حوزۀ ایرانشناسی آماده شد و کار فهرستنویسی آغاز گردید. حجم کار بقدری زیاد بود که استاد افشار تصمیم گرفت در مرحلۀ نخست و به عنوان جلد هفتم، منحصرا مقالههای مجلهها استخراج شود و مقالههایی که در مجموعهها و جشننامهها و … مندرج است، در مجلدی مستقل، و جداگانه چاپ شود. به این ترتیب نشریات ادواری از مجموعهها جدا شد.
جلد هفتم فهرست مقالات در سال 1388 در دو مجلد شامل نشریات سالهای 1377 تا 1383 با 23810 مقاله به چاپ رسید.
برای سهولت در انتشار مجلدات بعدی، پیشنهاد ایجاد بانک اطلاعات فهرست مقالات مطرح شد. بخش رایانه مرکز، نرم افزاری طراحی کرد و خوشبختانه در زمان حیات استاد افشار، بانک اطلاعات فهرست مقالات فارسی ایجاد شد و از جلد هشتم برگهها در بانک ذخیره گردید. دریغا که جلد هشتم یک سال پس از فوت ایرج افشار، در 1390 منتشر شد.
مجلدات بعدی به ترتیب ذیل به زیور طبع آراسته گردید:
جلد نهم، شامل مقالات سالهای 1386-1387 با 10000 مقاله در 1391
جلد دهم، شامل مقالات سالهای 1388-1390 با 12803 مقاله در 1393
جلد یازدهم، شامل مقالات سالهای 1391-1393 با 12363 مقاله در 1397
جلد دوازدهم، شامل مقالات سالهای 1394-1396 با 10033 مفاله در 1399
جلد سیزدهم، شامل مقالات سالهای 1397-1398 با 11608 مقاله در 1401
جلد چهاردهم، شامل مقالات سالهای 1399-1400 با 10256 مقاله در 1404
امید که با یاری های گستردهتر همه ایران دوستان، این اثر ملی که متعلق به همه فارسی زبانان است، هرچه پربارتر در اختیار ایران پژوهان و پژوهشگران مطالعات فرهنگ و تمدن ایرانی قرار گیرد.
انتظارات و آرزوها
- فهرست مقالات فارسی پروژه ای است ملی. پس ایدهآل این است که در هرکجای ایران و( به قول استاد افشار) انیران بتوانیم از مقالههای فارسی که در اقصی نقاط ایران و انیران منتشر میشود اطلاع حاصل شود..
- تهیه نشریات شهرستانها، آرزوی دیرین ما را در دستیابی به اطلاعات جغرافیایی منطقه، مردم شناسی، آداب و رسوم، گویشها، صنایع دستی و … برآورده خواهد کرد. در این مورد، ادارات ارشاد هریک از شهرها، که به انتشار فرهنگ مجموعه تابعه خود میپردازند، یاری رسان ما خواهند بود.
- ارتباط با نشریات دانشگاههای سراسر کشور، برای ارسال حتی یک نسخه از نشریه ؛
- دعوت به همکاری دانشجویان، به عنوان کار دانشجویی برای فهرست مقالات هر شهر؛
- انتشار به موقع و نزدیک به نشریات روز، که آرزوی دیرین استاد افشار نیز بود.
[1]
ایرانناز کاشیان
عضو شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و مدیر طرح فهرست مقالات فارسی در زمینۀ ایرانشناسی
منبع: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی