مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی منابع شاخص و کمتر شناختهشده این گنجینه، در هر شماره یکی از آثار برجسته نسخ خطی، منابع چاپی یا پیایندهای موجود در سازمان را به مخاطبان معرفی میکند.
تازهترین روایت مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران»، به کتاب «خلیج فارس» اثر آرنولد ویلسون، افسر و دیپلمات بریتانیایی اوایل قرن بیستم، اختصاص یافته است.
آرنولد ویلسون (۱۸ جولای ۱۸۸۴ –۳۱ می ۱۹۴۰)، افسر و دیپلمات بریتانیایی اوایل قرن بیستم، از چهرههای مهم و تأثیرگذار در مطالعات منطقهای خلیج فارس بهشمار میرود. او سالهای متمادی در مقام مأمور سیاسی بریتانیا در بخشهایی از ایران و عراق فعالیت داشت و با شرایط اجتماعی، جغرافیایی و راهبردی منطقه آشنایی نزدیک پیدا کرد؛ آشناییای که به ثبت گزارشها و مشاهدات میدانی مفصل و دامنهدار از سوی وی انجامید.
فعالیت وی در دورهای از حیات سیاسی بریتانیا در خاورمیانه شکل گرفت که حضور و رقابت قدرتهای بزرگ خارجی در این منطقه بهطور چشمگیری افزایش یافته بود و همین بستر تاریخی، بر نگاه و نوشتههای او تأثیرگذار بود.
ویلسون که در سال ۱۹۰۸ میلادی/۱۲۸۷ شمسی و همزمان با کشف نخستین چاه نفت خاورمیانه در مسجدسلیمان حضور داشت، در نهایت، بهواسطه فعالیتهای اداری، حضور میدانی و خدماتی که به دولت بریتانیا ارائه داد، موفق به دریافت نشانها و افتخارات متعددی از سوی دولت انگلستان شد.
کتاب «خلیج فارس» (The Persian Gulf) از مهمترین آثار آرنولد ویلسون بهشمار میرود که در آن، ابعاد گوناگون منطقه از جمله موقعیت جغرافیایی، وقایع تاریخی، مسیرهای دریایی، ساختارهای قبیلهای، بنادر مهم و جایگاه بازرگانی خلیج فارس بهتفصیل بررسی شده است.
این اثر، بهواسطه اتکا به مشاهدات میدانی و گزارشهای اداری، از ارزش استنادی بالایی برخوردار است و تصویری نسبتاً دقیق از وضعیت منطقه در دوره مأموریت نویسنده ارائه میدهد. ویلسون در این کتاب، با رویکردی نظاممند و پژوهشی، به توصیف خلیج فارس پرداخته و کوشیده است دیدگاههای سیاسی و نظامی خود را پوشیده نگه دارد.
دقت در ثبت دادههای جغرافیایی، ارائه جزئیات درباره مسیرهای کشتیرانی و وضعیت بنادر، و نیز توجه به نقش بازرگانان ایرانی و عرب، از ویژگیهای برجسته این اثر است. افزون بر این، بررسی تعاملات سیاسی میان قدرتهای محلی و خارجی، از جمله حضور و رقابت پرتغالیها و هلندیها در منطقه، در زمره مهمترین مباحث کتاب قرار دارد.
در بخشهایی از این اثر، ویژگیهای طبیعی خلیج فارس و جزایر آن، از جمله سیراف، قشم، کیش، هرمز و بحرین توصیف شده و اهمیت راهبردی این نواحی در شبکه تجارت جهانی مورد توجه قرار گرفته است. همچنین، کتاب شامل مباحث مفصلی درباره روابط ایران با بریتانیا و دیگر قدرتهای خارجی در خلیج فارس است و در این میان، دیدگاه نویسنده درباره نحوه تعامل بریتانیا با دولت مرکزی ایران نیز منعکس میشود.
این اثر را میتوان از منابع اولیه در شناخت سیاستها و میزان نفوذ بریتانیا در خلیج فارس بهشمار آورد؛ بهویژه آنکه در بخشی از آن، موضوع تجارت برده و نقش آن در گسترش نفوذ بریتانیا و شکلگیری ساختارهای سیاسی در سواحل جنوبی خلیج فارس بررسی شده است.
اثر یادشده با ترجمه محمد سعیدی، در سال ۱۳۱۰ با عنوان «خلیج فارس: مجموعه وقایع تاریخی و گذارش [صحیح : گزارش] نظامی خلیج از قدیمترین ازمنه تا اوایل قرن بیستم» منتشر شده و امروزه در شمار منابع قابل استناد برای پژوهشگران تاریخ خلیج فارس و مطالعات منطقهای قرار دارد.
متن اصلی کتاب با عنوان The Persian Gulf: an historical sketch from the earliest time to the beginning of the twentieth Century به شماره کتابشناسی ۷۰۵۰- ۷۶م و ترجمه فارسی آن به شماره کتابشناسی۹۳۹۰۵۳۱ در مخازن کتابخانه ملی در دسترس پژوهشگران قرار دارد.
- دانلود فایل [1]
- دانلود فایل [2]
[3]
منبع: کتابخانه ملی