صد و هفتاد و دومین شماره از مجله بخارا ویژه بهمن و اسفندماه ۱۴۰۴ منتشر شد.
این شماره یادنامه والتر برونو هنینگ، خاورشناس و ایرانشناس آلمانی و انگلیسی است. والتر برونو هنینگ (Walter Bruno Henning) (زاده ۲۶ اوت ۱۹۰۸ در پروس شرقی – درگذشته ۸ ژانویه ۱۹۶۷ در برکلی، کالیفرنیا) متخصص زبانهای باستانی ایرانی و پیشگام در پژوهشهای آیین مانی بود.
این محقق را بدون اغراق میتوان یکی از برجستهترین فیلولوژیستهای قرن گذشته دانست. تاکید بر خصلت فیلولوژیک کار هنینگ نه تنها به این دلیل موجه است که تمام کشفیات او از طریق استنتاج یا تفسیرهای جدید از منابع اصلی به دست آمدهاند، بلکه به این دلیل نیز هست که سیستم کاری او به طور شگفتانگیزی از قضایای مربوط به زبانشناسی معاصر، فلسفه تاریخ، قومشناسی و دینشناسی تطبیقی دوری میکرد. اعتقادات فیلولوژیک او همانند گرامریستهای جوان بود و مفاهیمی مانند «واک» یا ارجاعات به نظریه حنجرهای به سختی در آثار او یافت میشود. زمانی که هنینگ به مسائل مربوط به تاریخ دین میپرداخت، ارجاعات مشخصی به حقایق مربوط به دین زرتشتی و مانویت داشت و به طور گسترده اصول کریستین بارتولومه (q.v.)، هانس یاکوب پولوتسکی و دوره آنها را تأیید و دفاع میکرد. خودداری او در مورد روشهای نظریهها و مدلهای علمی زمان خود اغلب به جا بود. این امر در واقع هنینگ را از وسوسههای نظریههای بیثمر و روندهای با انگیزه سیاسی محافظت کرد. به میزان دستاوردهای او آسیبی نرساند، زیرا موقعیت تحقیقات ایرانشناسی، چه در حوزههای باستان و چه در حوزههای کلاسیک، به گونهای بود که عمدتاً آثار فیلولوژیک به عنوان مسائل پژوهشی مطرح بودند (و هستند) و هنینگ برای اینها به طور منحصر به فردی با استعداد و آموزش دیده بود. در بیشتر موارد، حکم انتقادی او درباره نظریهها و روشهای جدید و همچنین اعتقاد او مبنی بر اینکه «این یک مغالطه است که فکر کنیم یک نظر جدید لزوماً درست است، یا یک نظر قدیمی لزوماً اشتباه» (نقل قول از ایلیا گرشوویچ در I. Gershevitch and Mary Boyce, eds., W. B. Henning Memorial Volume, London, 1970, p. xvii) درست از آب درآمده است.
در شماره صد و هفتاد و دومین شماره از مجله «بخارا» نامههای والتر برونو هنینگ و سیدحسن تقیزاده آورده شده است.
«۴ اکتبر ۱۹۴۲
جناب تقیزاده عزیز،
با آغاز ترم جدید دانشگاه، من باز هم مجبورم که بارها و بارها به لندن بیایم. متاسفانه تاکنون تمام تلاشهای من برای یافتن محل اقامت در لندن حاصلی نداشته است. آیا برای شما مناسب خواهد بود اگر به شما زنگ بزنم و بپرسم که تمایل به ملاقات دارید؟ نیازی به گفتن نیست که همیشه خوشحال خواهم شد اگر فرصتی دست دهد که خودم به حضورتان برسم.
طبعاً بسیار مایلم که از شما جویا شوم آیا برای ادامه طرح فرهنگ لغتی که در مورد آن بحث کردیم، امیدی هست. به نظر این طرح آنقدر خوب است که اگر اجرا نشود، بسیار مایه افسوس خواهد بود. در این میان، برای پر کردن وقت خود تا زمان تصمیمگیری نهایی در خصوص این موضوع، کار بر روی فرهنگ لغت فارسی میانه مانوی را آغاز کردهام. البته این طرح کاری نسبتاً آسان است، زیرا مطالب آن چندان گسترده نیست و من انتظار ندارم که انجام آن به درازا بکشد. از طرف دیگر، امیدوارم انجام این کار در زمینه لغتنویسی تجربهای کسب کنم تا بتوانم برای کار بینهایت پیچیده و طولانی نوشتن فرهنگ لغت فارسی آماده باشم. همچنین احساس میکنم انصاف نیست که نوشتههای مانوی را به یکباره و بدون تهیه حداقل یک کتاب راهنمای جامع برای هموار کردن مسیر محققان آینده کنار بگذاریم. هر چه باشد، من تنها کسی بودهام که آن متون را ظرف چندین سال پیگیرانه مطالعه کرده است و بنابراین فکر میکنم موظفم قبل از انجام کارهای دیگر، نتایج پژوهشهای خود را منتشر کنم. دلیل دیگر من برای انجام این کار در حال حاضر، این حقیقت تاسفآور است که تاکنون هیچ فرهنگ لغت فارسی میانه یا پهلوی در دست نیست. همچنین، برای تدوین فرهنگ لغت فارسی، وجود یک فرهنگ لغت فارسی میانه به عنوان مرجع بسیار مهم است.
لطفاً سلام مرا به خانم تقیزاده برسانید. امیدوارم در کمال صحت و سلامت باشید.
ارادتمند شما
و.ب.هنینگ»
سیدحسن تقیزاده در ۷ اکتبر ۱۹۴۲ در پاسخ به هنینگ نوشت: «دکتر هنینگ عزیز،
بابت نامه مورخ ۴ اکتبر شما بسیار سپاسگزارم. مایه مسرت است که میدانم شما اکنون مرتباً به لندن میآیید. من مطمئناً از دیدن شما، هر وقت که بیایید، خوشحال میشوم و مطمئناً میتوانید با تلفن به من خبر بدهید، اما برای حصول اطمینان از اینکه از لذت دیدار شما محروم نشوم، بهتر است دو یا سه روز قبل از آنکه بیایید برای من تلگرافی بفرستید.
در آینده که دیدار میکنیم، در مورد کموکیف طرح فرهنگ لغت صحبت خواهیم کرد. تنها چیزی که اکنون میتوانم بگویم این است که من تاکنون از تهران در مورد این موضوع چیزی نشنیدهام، هر چند مدتهاست که نسخههایی از طرح شما را همراه با یک معرفی مفصل برای پنج تن از دولتمردان برجسته در آنجا ارسال کردهام. اما چون رفت و برگشت پست بسیار طولانی میشود، فکر میکنم هنوز ارسال جواب دیر نشده است.
بسیار خوشحالم که میشنوم شما مشغول کار بر روی یک فرهنگ لغت مانوی به فارسی میانه هستید. این کاری بسیار جالب و مفید است و همانطور که خود شما میگویید، یکی از سنگبناهای فرهنگ بزرگ فارسی که در نظر داریم تواند بود.
متاسفم که به یافتن محل اقامت در لندن موفق نشدهاید؛ شخصاً آرزو دارم بتوانید در آنجا اقامت کنید. از طرف دیگر، ممکن است در حال حاضر اقامت در کمبریج را ترجیح دهید، چرا که در محل کار آرامش دارید. زیرا مطمئناً با رفتن از هایگیت یا ادگار به موزه بریتانیا یک روز کامل از دستتان میرود: یک ساعت صرف یافتن عنوان یک کتاب میشود، سه ساعت در انتظار تحویل کتاب سپری میشود و آن وقت فقط نیمساعت یا کمی بیشتر فرصت دارید و بعد باید به خانه بروید.
همسرم از شما تشکر میکند که به یاد ما بودهاید. لطفاً سلام هردوی ما را به خانم هنینگ برسانید.
ارادتمند شما،
س.ح. تقیزاده»
در این شماره همچنین آثاری به قلم ژاله آموزگار، حسن انوری، سیدمصطفی محقق داماد، سجاد آیدنلو، سخنرانی دکتر نصرالله پورجوادی به مناسبت روز جهانی فلسفه، محمود امیدسالار، حسن میرعابدینی، بهاءالدین خرمشاهی، ایرج امینی، رحیم رئیسنیا، محمدنادر نصیری مقدم، میلاد عظیمی، عبدالحسین آذرنگ، رسول رئیسجعفری، حبیبالله عباسی، ابوذر ابراهیمی ترکمان، رکسانا صادقزاده اردوبادی، مسعود میرشاهی، عمادالدین شیخالحکمایی، حمیدرضا قلیچخانی و… آورده شده است.
صد و هفتاد و دومین شماره از مجله بخارا ویژه بهمن و اسفندماه ۱۴۰۴ با ۴۹۵ صفحه و بهای ۵۴۰ هزار تومان منتشر شد.
منبع: ایبنا