کتاب «سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی» اثر عبدالحسین زرینکوب در موضوع «نقد ادبی» گروه «ادبیات» چهارمین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۴) به عنوان اثر برگزیده معرفی شد.
عبدالحسین زرینکوب (۱۳۰۱–۱۳۷۸) ادیب، مورخ و منتقد برجسته ادبیات فارسی و از چهرههای شاخص مولویپژوهی در ایران معاصر است. آثار او به دلیل ترکیب دانش عمیق، نثر روان و نگاه تحلیلی، هم در محافل دانشگاهی مرجعاند و هم در میان خوانندگان عمومی با استقبال گسترده و مداوم روبهرو شدهاند.
کتاب «سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی» او نیز نخستین بار سال ۱۳۶۴ از سوی انتشارات علمی در دوجلد و در مجموع ۱۱۵۴ صفحه و با قیمت ۳۷۰۰ تومان منتشر شد؛ این کتاب دو جلدی سال ۱۴۰۱ به چاپ هفدهم رسید و چاپ هجدهم آن نیز امسال (۱۴۰۴) منتشر شد. بجز چاپهای اخیر دیگر نوبتهای نشر این کتاب عمدتا با شمارگان بیش از سه هزار نسخه بوده است.
«سرّ نی» یکی از مهمترین کتابهایی است که برای فهم مثنوی معنوی نوشته شده است اما جنس آن با شرحهای سنتی و حاشیهنویسیهای لغوی متفاوت است. عبدالحسین زرینکوب در این اثر بهجای آنکه خواننده را در انبوه توضیح واژهها و اختلاف نسخهها متوقف کند، تلاش میکند او را به مرکز اندیشه مولانا ببرد.
زرینکوب که خود از برجستهترین پژوهشگران ادبیات و تاریخ اندیشه در ایران معاصر است در «سرّ نی» با نگاه یک مولویشناس به سنت تصوف، فلسفه و تاریخ فرهنگی ایران وارد متن میشود. او مثنوی را حاصل شور شاعرانه لحظهای نمیداند، بلکه آن را نتیجه سالها تأمل، سلوک و گفتوگوی مولانا با جهان پیرامونش میبیند.
این کتاب نشان میدهد که مثنوی معنوی ساختاری اندیشمندانه دارد که در آن مفاهیمی چون عشق، عقل، رنج، آزادی، ایمان، انسان و معنا بههم پیوستهاند. زرینکوب میکوشد این پیوندها را آشکار کند و نشان دهد چگونه مولانا از داستان، تمثیل و طنز برای بیان عمیقترین پرسشهای انسانی استفاده میکند.
«سرّ نی» بیش از آنکه بخواهد پاسخ قطعی بدهد، شیوه خواندن مثنوی را به خواننده میآموزد. نویسنده بارها تأکید میکند که مثنوی کتابی برای حفظ کردن یا تفسیر خشک نیست، متنی زنده است که هر نسل میتواند با آن وارد گفتوگو شود. به همین دلیل زبان کتاب اگرچه علمی و دقیق است، اما خشک و دانشگاهی صرف نیست و خواننده علاقهمند نیز میتواند با آن همراه شود.
این اثر از مولانا تصویر قدیسی دستنیافتنی یا شاعری احساساتی نمیسازد و به این ادیب و عارف بزرگ به مثابه انسانی با پرسشهای بنیادین از زندگی نگاه میکند. انسانی که از دل تجربههای شخصی، رنجها، جداییها و کشفهای درونی به زبانی جهانی رسیده است. زرینکوب در این مسیر، مثنوی را پلی میان عرفان، اخلاق، تفکر دینی و زندگی روزمره میبیند.
«سرّ نی» کتابی است برای کسانی که میخواهند بدانند چرا مثنوی بعد از قرنها هنوز خوانده میشود، هنوز تأثیر میگذارد و هنوز قابلیت گفتوگو با انسان معاصر را دارد.
منبع: خانه کتاب و ادبیات ایران