نشست علمی «از نسخه تا متن: اهمیت دستنویسهای شاهنامه در تصحیح انتقادی متن» به همت معاونت پژوهش کتابخانه مجلس و با حضور امیر ارغوان، دانشآموخته زبانهای باستانی دانشگاه تهران و پدرام زیبانژاد، دانشآموخته زبانهای باستانی دانشگاه علامه طباطبائی و با دبیری دکتر امید سروری، نسخهشناس و متنپژوه برگزار شد.
امیر ارغوان در ابتدای این نشست به نقل از جلال خالقیمطلق ـ که ادیب، زبانشناس، ایرانشناس، شاهنامهپژوه و ارائه دهنده بهترین تصحیح شاهنامه فردوسی تا کنون است ـ گفت: دکتر خالقی در مطلبی عنوان میکند: «دسترسی به صد دستنویس تاریخدار، بیتاریخ، ناقص و کامل که از سدههای 7، 8 و 9 برجای ماندهاند، اگر به کلی ناشدنی نباشد، به یقین از توانایی و فرصت یک تنِ تنها بیرون است.»
ارغوان ادامه داد: این جمله را دکتر خالقی در زمانی عنوان میکند که به تنهایی کار دشواری را برای جمعآوری و تدوین نسخ خطی انجام میدهد. این در حالی است که اکنون با رشد و توسعه امکانات دیجیتالسازی، این نوع فعالیت چندان دور از دسترس نیست.
وی افزود: کار تصحیح شاهنامه به قبل و بعد از دکتر خالقی تقسیم میشود چرا که ایشان گام بسیار بزرگی در تصحیح علمی شاهنامه برداشتند و ما باید آن را ادامه دهیم و تلاش کنیم به سبک و شیوه او به کلام فردوسی نزدیک شویم.
ارغوان در پاسخ به سوالی که در این نشست پیرامون تبارشناسی شاهنامه مطرح شد با اشاره به اینکه با تبارشناسی شاهنامه مخالف است، گفت: به علت کثرت واژههای تکبسامدی در شاهنامه استنادی قطعی نمیتوان به تبارشناسی آن کرد اما در عین حال هم نمیتوان از تبارشناسی آن چشمپوشی کرد.
این دانشآموخته زبانهای باستانی دانشگاه تهران شاهنامه در پایان گفت: از نظر زمانی و مکانی یکی از گستردهترین متن ادبی ایرانی است به این ترتیب با قدمتی بیش از هزار سال از نقاط گوناگون کشمیر و هند تا دورترین نقاط ممکن ترکزبان نسخ شاهنامه وجود دارد که به موجب آن دچار تغییراتی هستند تا آنجایی که نسخ جدید هندی دستکاریهای زیادی در اصل آن داشتهاند. از جمله این نسخ میتوان به نسخ عثمانی، فلورانس یا سن ژوزف بیروت اشاره کرد.
پدرام زیبانژاد هم در این نشست در مورد اهمیت جمعآوری و تصحیح نسخ شاهنامه فردوسی گفت: جمعآوری نسخههای شاهنامه تنها انباشت آنها کنار هم نیستند بلکه اقدامی جهت ساخت پیکره نسخ شاهنامه است چرا که شاهنامه برای ما مهمترین متن ایرانی است. هیچ متنی همپایه با شاهنامه نیست، بنابر این باید اولویت اصلی فعالیتهایمان در پژوهش و تصحیح نسخ خطی قرار گیرد.
زیبانژاد افزود: شاهنامه فردوسی همزمان با انتشار خود با اقبال فراوانی روبرو میشود آنچنان که منجر به نوشته شدن آثاری مشابه خود از جمله کوشانامه، بهمننامه و گرشاسپنامه را میشود. این تحلیل از آنجایی شکل میگیرد که آثاری همچون کوشانامه و بهمننامه در همدان نوشته میشوند و فاصله مسافتی مکان جغرافیایی این دو اثر با مکان جغرافیایی شاهنامه در توس خراسان بسیار زیاد است. از این رو متوجه فراگیری شاهنامه با سرعت بسیار در سراسر ایران میشویم.
این دانشآموخته زبانهای باستانی دانشگاه علامه طباطبائی ادامه داد: باید تمامی نسخههای جمعآوری شده از شاهنامه را یکجا به صورت برخط و دیجیتال در کنار هم قرار دهیم تا به پیکره نهایی آن دست یابیم و در نهایت فهرستی توصیفی و منسجم از نسخ شاهنامه به دست بیاوریم. این کار دسترسی پژوهشگران و علاقهمندان به تمامی نسخ شاهنامه بر اساس آن فهرست توصیفی را فراهم میکند و در آیندهای طولانی کشف و بروز نکات و نقاط پنهان شاهنامه فردوسی را منجر میشود یا به روشنی بیشتر در مطالعات شاهنامه کمک میکند.
زیبانژاد در پایان گفت: دسترسی به برخی از نسخ شاهنامه در برخی موزهها و مجموعههای دولتی آنقدر سخت و پیچیده است که راهی برای پژوش وجود ندارد که این دشواری اجازه پویایی بیش از پیش شاهنامه فردوسی را از آن میگیرد. امید است که این همکاری از سوی سازمانهای دارنده چنین نسخههایی از شاهنامه شرایط را برای پژوهشگران هرچه زودتر شکلگیرد تا به آن پیکرهای که در ابتدای این نشست به آن اشاره داشتم دست یابیم.
گفتنی است در انتهای این نشست یکی از آثار نسخ خطی شاهنامه فردوسی که از سوی یکی از شرکتکنندگان در این نشست به عنوان نمونه آورده شده بود، بررسی شد.
منبع: کتابخانه مجلس