در میان آثار برگزیده دهمین دوره جشنواره بینالمللی شعر فجر، پژوهشی مورد توجه قرار گرفت که با رمزگشایی از اصطلاحات و باورهای نجومی، راهی برای درک عمیقتر متون و اشعار کلاسیک فارسی باز کرد. کتاب «نجوم قدیم و بازتاب آن در ادب پارسی» تألیف زندهیاد عباس ماهیار، برگزیده بخش «درباره شعر» این دوره شد.
زندهیاد عباس ماهیار (هشتم دی ۱۳۱۶، عجبشیر – ۲۱ دی ۱۳۹۵، تهران) استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی، پژوهشگر، مصحح و یکی از خاقانیشناسان معاصر بود.
وی تحصیلات خود را در رشته زبان و ادبیات فارسی با اخذ مدرک کارشناسی از دانشسرای عالی تبریز آغاز کرد و سپس مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری را در دانشگاه تهران گذراند. فعالیت حرفهای ماهیار از سال ۱۳۵۶ با مدیریت پژوهشگاه واژههای فارسی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی آغاز شد و از سال ۱۳۶۳ تا زمان بازنشستگی، به عنوان عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت معلم (دانشگاه خوارزمی فعلی) به تدریس در حوزههای تخصصی چون خاقانیشناسی، عروض و قافیه، صرف و نحو عربی، مرجعشناسی و روش تحقیق پرداخت. وی سال ۱۳۷۴ به عنوان استاد نمونه دانشگاه انتخاب شد.
تمرکز اصلی تحقیقات ماهیار بر شعر افضلالدّین بدیل بن علی خاقانی شروانی بود و آثار متعددی در شرح و گشودن پیچیدگیهای شعر او منتشر کرد که از جمله آنها میتوان به مجموعه ششجلدی «شرح مشکلات خاقانی»، «مالک ملک سخن: شرح قصاید خاقانی»، «سحر بیان خاقانی»، «خاقانی: شاعر بلورین شکسته دل» و «گزیده اشعار خاقانی» اشاره کرد.
از دیگر تألیفات ماهیار میتوان «عروض فارسی؛ شیوهای نو برای آموزش عروض و قافیه»، «مرجعشناسی ادبی و روش تحقیق»، «صرف و نحو عربی»، تصحیح انتقادی «تسلیة الإخوان» اثر عطاملک جوینی و… را نام برد.
کتاب «نجوم قدیم و بازتاب آن در ادب پارسی» حاصل پژوهش مفصلی است که به بررسی نظام نجومی قدیم و بازتاب گسترده مفاهیم، اصطلاحات، صور فلکی و باورهای وابسته به آن در متون کهن فارسی، به ویژه دیوان شاعران از سده پنجم هجری به بعد میپردازد.
انگیزه تألیف این کتاب رفع معضل درک اشارات و اصطلاحات نجومی برای پژوهشگران و حتی مخاطبان خاص ادبیات فارسی عنوان شده است؛ مسئلهای که بهویژه در مواجهه با «شعر علمی» که در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم متداول شد پررنگتر میشود.
این اثر پژوهشی در شش گفتار اصلی به همراه منابع و فهرستهای متعدد تنظیم شده است.
«کلیات» به مبانی عمومی نجوم قدیم میپردازد. «آسمان و افلاک» ساختار آسمان و فلک در نجوم قدیم را بررسی میکند؛ «دانش نجوم» به تبیین مسائل نجوم بطلمیوسی و نیز نجوم اسلامی اختصاص دارد. «صورتهای فلکی» جایگاه صور فلکی در نجوم قدیم و بازتاب آنها در ادبیات فارسی را تحلیل میکند. «اختر و هفتاختران» به سیارات (هفتاختران) و تأثیر باورهای مرتبط با آنها در ادبیات میپردازد و «کتاب آخر» به جمعبندی و مباحثی میپردازد که در چهارچوب گفتارهای پیشین نمیگنجیدهاند.
مؤلف در این کتاب با اتکا به منابع دستاول نجومی و ادبی و استشهاد به انبوهی از ابیات شاعران مختلف، از خاقانی و نظامی گرفته تا دیگران، کوشیده است تا ضمن توضیح دقیق معتقدات کهن، شرحی روشن بر بیتهای دشوار مرتبط نیز ارائه دهد.
در پایان کتاب نیز فهرستهای سودمند و راهگشایی نظیر «اصطلاحات نجومی و منجمان و مطالب دیگر»، «شکلهای صورتهای فلکی و جدولها و سایر اشکال»، «آیات قرآنی»، «احادیث و امثال و اشعار عربی»، «اشخاص» و «مکانها» ارائه شده است که این کتاب را تبدیل به منبعی ارزشمند برای پژوهشگران ادبیات فارسی، تاریخ علم و علاقهمندان به نجوم قدیم میکند.
این اثر که نخستین بار در سال ۱۳۹۳ توسط انتشارات اطلاعات منتشر شد، به دلیل رویکرد بینارشتهای دقیق، پوشش نمونههای ادبی و روشمندی تحلیلی، به یک مرجع معتبر در حوزه مطالعات ادبی و تاریخ علم تبدیل شده است.
[1]
منبع: خانه کتاب و ادبیات ایران