به بهانه هفته کتاب، به سراغ محمد دهقانی، عضو هیئت‌امنای کتابخانه مینوی رفته‌ایم تا از این مسیر پرماجرا، از «جنگ تا فرهنگ» و از چرایی اینکه این خانه شایستگی تبدیل شدن به یک دانشکده را دارد، بشنویم. انجام این مصاحبه همزمان با آسیب‌دیدن بخشی از سقف و دیوار سمت راست کتابخانه بر اثر بارندگی شامگاه ۱۶ آبان بود که اخبار مربوط به آن پیشتر منتشر شد و بازخوردهای گسترده‌ای را در پی داشت.
مجتبی مینوی را در مقایسه با دیگر ادیبان و پژوهشگران هم‌عصرش، با کدام ویژگی‌های فکری و شخصیتی متمایز می‌دانید؟
یکی از ویژگی‌های برجسته او، حقیقت‌گویی بود؛ یعنی گویی در کار علم، با هیچ‌کس تعارف نداشت. او هرآنچه را که به نظرش حقیقت می‌رسید، بیان می‌کرد؛ ولو اینکه برخلاف میل خودش یا دوستانش باشد، یا بداند که ممکن است در ارتباطش با دوستانش تأثیر بگذارد. کما اینکه می‌دانید خیلی از دوستان وی بعدها دشمنش شدند؛ مثلاً غلامحسین مصاحب دوست مینوی بود و بعد بر ضد او شد، یا مسعود فرزاد دوستش بود و بعد از دشمنانش شد. یک دلیل اساسی‌اش در واقع همین حقیقت‌گویی و پایبندی‌اش به حقیقت است. حقیقت هم به معنای علمی کلمه، یعنی آن چیزی که شاهد، سند و قرینه‌ای دارد. شما وقتی می‌بینید گواه و شاهد وجود دارد، باید بپذیرید و در مقابلش نایستید. او چنین روحیه‌ای داشت. البته من خودم مینوی را ندیدم؛ او در سال ۱۳۵۵ فوت کرد (در همان خانه‌اش صدمه دید، مدتی بستری شد، دنده‌اش شکست و عفونت کرد و بالاخره در بهمن‌ماه فوت کرد). من آن موقع یک کودک ۱۰ تا۱۲ ساله بودم و اصلاً مینوی را نمی‌شناختم، هرچند اسمش را شنیده بودم و «کلیله و دمنه» و تعدادی دیگر از کتاب‌هایش را در بچگی می‌خواندم. تصحیحاتش را می‌شناختم، اما خودش را نه. از سال ۱۳۹۶ که به این کتابخانه آمدم و کم‌کم یادداشت‌های مینوی را لابه‌لای کتاب‌ها و در حاشیه آنها دیدم، بیشتر شروع به استخراج این مطالب کردم و خیلی شیفته این آدم شدم؛ یعنی فهمیدم که از نظر علمی شخصیت بسیار بزرگی است و همان‌طور که گفتم، ویژگی اصلی‌اش همین حقیقت‌گویی است. این حقیقت‌گویی، نگاه نقادانه ویژه‌ای به مینوی داده بود؛ آدم نمی‌تواند پایبند حقیقت باشد اما نگاه نقادانه نداشته باشد. بنابراین، عیب را حتی اگر در کار دوستان خودش بود، می‌دید و بیان می‌کرد. جامعه ما هم معمولاً تحمل این افراد را ندارد و همان‌طور که گفتم، خیلی از دوستانش بر اساس همین مسئله بعدها ضد خود او شدند. نکته دیگری که بعداً در مقالات مینوی خواندم و این حس تقویت شد، مخالفت او با هر امر تحمیلی و زورگویانه‌ای بود؛ حالا چه زور حکومت باشد، چه زور ایدئولوژی، دین، مذهب یا عقیده. او در برابر اینها می‌ایستاد و نمی‌پذیرفت. البته چون آموخته بود که در این جامعه نمی‌شود همیشه خیلی راحت حقیقت را گفت، تا حدی با حکومت‌ها مماشات می‌کرد. اکنون که اسناد مینوی را بررسی می‌کنم، می‌دانم که به هیچ وجه دل‌خوشی از حکومت پهلوی نداشت؛ از محمدرضا شاه و رضاشاه بدش می‌آمد و قصیده مفصلی در سال ۱۳۱۳ بر ضد رضاشاه گفته و از ترس آن را قایم کرده بود که من خودم آن را پیدا کردم، مقدمه‌ای نوشتم و منتشرش کردم. آدمی بود که دیدگاه سیاسی خودش را داشت و با دیکتاتوری در هر شکلی ضدیت داشت و متنفر بود. با این حال، او به این نتیجه رسید که مشکل اصلی در سیاست نیست و با وارد شدن در کارهای سیاسی نمی‌توان مشکلی را حل کرد، بلکه مشکل فرهنگی است. به همین دلیل تصمیم گرفت کار فرهنگی کند. یکی از مبانی فرهنگ را کتاب و مطبوعات می‌دانست و به همین خاطر، این کتابخانه مفصل را در طول عمرش گردآوری کرد؛ کتاب‌های نفیس و مطبوعات ارزشمندی که امروز متأسفانه بخشی از آنها با بی‌تدبیری مسئولانی که اینجا را رها کرده‌اند، نابود شده است. مینوی هر کتابی را که به درد فرهنگ ایران می‌خورد، از هر گوشه دنیا خریداری کرده بود؛ چون سال‌ها رایزن فرهنگی ایران در ترکیه و جاهای دیگر بود، یا برای مأموریت‌های علمی و تدریس به آمریکا و جاهای دیگر می‌رفت. او این کتابخانه را وقف کرد؛ وقف «بنیاد شاهنامه» که خودش رئیس آنجا بود و در نهایت نیز این کتابخانه وقف مردم ایران شد.
[1]
روش پژوهش و رویکرد انتقادی مجتبی مینوی چه تأثیری بر نسل‌های بعدی پژوهشگران و سنت پژوهش در ایران گذاشت؟
در مورد تأثیر نگاه و روش تحقیق ویژه‌اش بر نسل بعدی پژوهشگران باید بگویم، متأسفانه او در این زمینه آدم موفقی نبود؛ یعنی نتوانست شیوه خود را به دیگران منتقل کند. مینوی یک نوع صراحت لحن و لهجه‌ای داشت که دیگران تحمل نمی‌کردند. مصاحبه‌ای را سال ۱۳۵۲ مرحوم ایرج افشار، شفیعی کدکنی و نجف دریابندری با مینوی انجام داده بودند که در مجله کتاب امروز چاپ شده و هنوز هم موجود است عنوان مصاحبه را گذاشته بودند: «پژوهشگر ستیهنده» و همان موقع هم او را «ستیهنده» می‌دانستند چرا؟ چون در همان مصاحبه از غلامحسین مصاحب انتقاد می‌کند و می‌گوید: «آقا! تو دایره‌المعارف درست کردی، اما سال وفات پیامبر را در آن اشتباه نوشتی» یا فلان غلط در آن وجود داشته است. از آنجا که شفیعی مرید مصاحب بوده، از این حرف خوشش نمی‌آید و بحثی شکل می‌گیرد و به هر حال جواب هم می‌دهد و همین مبنای دعوا بین آنها می‌شود! یک‌چنین آدمی بود و در فرهنگ ایرانی این جور آدم‌ها معمولاً خیلی تحمل نمی‌شوند؛ بنابراین او نتوانست شیوه و روش خود را منتقل کند. روش او بیشتر یک روش تربیت‌شده غربی بود؛ بالاخره او شاگرد والتر هنینگ در انگلستان بود، آنجا درس می‌خوانده و درس می‌داده است. به هر حال، او چنین روحیه و جایگاهی داشت.
[2]
با توجه به اسناد و پژوهش‌هایی که درباره‌ی مجتبی مینوی انجام داده‌اید، مهم‌ترین دغدغه‌ی فکری و اجتماعی او چه بود؟ آیا می‌توان گفت مسئله‌ی فرهنگ و آزادی انسان، محور اصلی اندیشه و فعالیت‌های او را تشکیل می‌داد؟
بیشترین دغدغه‌اش همین بود؛ چون دنبال حقیقت بود. او سال‌های بسیار سختی را در انگلستان گذرانده بود. در دوران جنگ جهانی دوم، در لندن همگی زیر بمباران بودند و او شاهد همه آن فجایع بود. او که خبرنگار بخش فارسی بی‌بی‌سی بود و برنامه‌های فرهنگی آن را تهیه می‌کرد، نمی‌توانست از لندن بیرون بیاید و شاهد ویرانگری‌های جنگ بود. این آدم از فعالیت سیاسی شروع کرد و با جنگ سرشاخ شد. من بعدها متوجه شدم که او حتی قصد داشت به طرفداران جنگلی‌ها بر ضد حکومت مرکزی ایران بپیوندد. پدرش آن زمان ظاهراً رئیس دادگستری در گیلان بود. پدرش قاضی و آخوند بود؛ پدربزرگ و جدش هم همین طور. البته پدرش بعداً لباس روحانیت را درآورد؛ عکس‌های جوانی‌اش در نجف با عمامه موجود است؛ او بعداً به مجلس رفت و از رؤسای ادارات مجلس شد. مینوی ابتدا فکر می‌کرد از طریق سیاست می‌تواند وارد شود و اصلاحات انجام دهد؛ حتی وقتی اتحاد جماهیر شوروی تشکیل شده بود تا باکو رفته بود. او عقاید چپ هم داشت و با بزرگ علوی رفیق بود. بزرگ علوی در آن فضا ماند و حتی زندانی شد، اما مینوی آدم هوشیاری بود و زود خود را از این نوع ایدئولوژی‌ها رها کرد. به تعبیر من، او آدمی بود که از جنگ شروع کرد و به فرهنگ رسید. اگر بخواهیم زندگی‌نامه مینوی را خلاصه کنیم، باید بگوییم «از جنگ تا فرهنگ»؛ یعنی خود را وقف فرهنگ کرد.
[3]
این کتابخانه از نظر تاریخی و علمی چه ویژگی‌هایی دارد و چه جنبه‌هایی از شخصیت علمی و علایق ادبی مجتبی مینوی را می‌توان از خلال این مجموعه و شیوه‌ی گردآوری و طبقه‌بندی کتاب‌های آن شناخت؟
اینجا مجموعه‌ای است که بخش اعظم آن را مرحوم مجتبی مینوی در زمان حیاتش، حدود ۲۵ هزار جلد کتاب، تهیه و شخصاً شماره‌گذاری کرده است. شماره‌گذاری‌هایی که انجام شده، بر اساس سیستم کنگره یا سیستم‌های دیگر کتابداری نیست، بلکه نظام ذهنی خود اوست. او کتاب‌ها را بر اساس اساسی که در ذهن داشت طبقه‌بندی کرده بود؛ مثلاً کتاب‌های تفسیر قرآن کنار هم، کتب علم کلام در جای دیگر و رمان‌ها در بخش خودشان قرار داشتند. هرچند مدتی زمان می‌برد تا آدم با این سیستم آشنا شود، اما مسئول کتابخانه که دکترای کتابداری دارد و بسیار شایسته است، کاملاً بر آن تسلط دارد. جالب است بدانید برخلاف تصور عمومی که مینوی را تنها یک ادیب کلاسیک و سنتی می‌دانند، او رمان‌خوانی قهار بود. جدیدترین رمان‌ها و ترجمه‌ها را می‌خواند؛ از طریق ترجمه‌های محمد قاضی با او آشنا شده بود و او را بسیار می‌ستود. با نجف دریابندری نیز به همین ترتیب دوست شده بود. او این ترجمه‌ها را می‌خواند و کنار خیلی از آنها یادداشت یا تصحیحاتی وارد می‌کرد.
[4]
در میان نسخه‌های خطی و منابع نایاب این کتابخانه، کدام آثار از ارزش ویژه‌ای برای پژوهشگران ادبیات و تاریخ برخوردارند؟ آیا می‌توانید نمونه‌ای از نسخه‌هایی را معرفی کنید که اهمیت آنها در پژوهش‌های پیشین نیز مشخص شده است؟
بله، مجموعه کوچکی از نسخ خطی در اینجا هست که فهرست آن توسط مرحوم ایرج افشار در انتشارات همین پژوهشگاه به چاپ رسیده است. حدود ۱۵۰ نسخه خطی در گنجینه اینجا وجود دارد که شاید خیلی از آنها خیلی خاص نباشند، اما چند نسخه بسیار باارزش هم میانشان هست که قبلاً معرفی و فهرست شده‌اند. مثلاً در مورد «تاریخ جهانگشای جوینی»، قزوینی قدیمی‌ترین نسخه را ندیده بود، اما مینوی که مرد کتاب‌شناسی بود و ارزش کتاب‌ها را می‌دانست، نسخه‌های خطی خوب را تا جایی که امکان داشت تهیه می‌کرد.
[5]
اداره و نگهداری کتابخانه‌ی مجتبی مینوی با چه چالش‌های مالی، فنی و اجرایی روبه‌روست؟ برای حفاظت از این مجموعه و تداوم فعالیت آن چه اقداماتی انجام داده‌اید و چه حمایت‌هایی همچنان موردنیاز است؟
چالش‌ها کم نیستند؛ از جمله مسائل مربوط به تأسیسات که متاسفانه در دوران جنگ هواکش‌ها و سیستم تهویه آسیب دید. البته مسئول کتابخانه تلاش‌هایی برای اصلاح آنها کرده‌اند، اما هنوز هم کمبودهایی وجود دارد. من وقتی در سال ۱۳۹۶ به دعوت هیئت امنا که البته اکنون خودم هم عضو هیئت امنا هستم به اینجا آمدم و کار را شروع کردم، با پژوهشگاه صحبت کردم و گفتم باید قرارداد ببندیم؛ من هر سال قرارداد می‌بستم و بودجه مختصری می‌دادند. دیدم چون تنهایی از عهده کار برنمی‌آیم، از دوستانم خواهش کردم؛ افرادی آمدند و در واقع حقوقشان دستمزد مختصری است. از جمله گلزار مصفا دختر مرحوم استاد مصفا که خودش نیز دانش‌آموخته رشته ادبیات است، به صورت افتخاری در اینجا به ما کمک می‌کند و افرادی دیگر نیز یا افتخاری، یا با دستمزد خیلی کمی که خودم پرداخت می‌کنم در اداره این مجموعه کمک می‌کنند. آن‌قدر به مینوی علاقه‌مند هستم که می‌گویم اگر این مرد این فداکاری را کرده و این مجموعه گران‌بها را اهدا کرده، لااقل من هم می‌توانم این کار را بکنم.
[6]
با توجه به تنوع منابع و اسناد موجود در این کتابخانه، چه ظرفیت‌هایی برای تبدیل آن به مرکزی فعال در حوزه‌ی پژوهش‌های تاریخی، ادبی و فرهنگی وجود دارد؟ برای گسترش فعالیت‌های علمی و معرفی میراث مجتبی مینوی به نسل‌های تازه‌ی پژوهشگران چه برنامه‌هایی می‌توان در نظر گرفت؟
این کتابخانه ظرفیت دانشکده‌شدن را دارد؛ در چند حوزه یکی حوزه تاریخ اندیشه؛ مینوی واقعاً نظر وسیعی داشته و تاریخ فرهنگی ایران را از اول تا امروز دنبال می‌کرده است. کتاب‌های کتابخانه دانه‌دانه انتخاب شده‌اند و بنابراین اینجا جای خوبی است برای تحقیق در تاریخ فکری و اندیشه ایران؛ منبع تاریخ فرهنگی هم البته هست و تاریخ ادبی و عمومی ایران به‌خصوص بعد از اسلام و نیز سیاست و حتی جغرافیا همچنین برای تحقیق در ادبیات ایران چه ادبیات دوره کلاسیک، چه ادبیات دوره مشروطه و مدرن منابع بسیار خوبی دارد. یعنی شما مثلاً اصیل‌ترین چاپ‌های آثار هدایت را اینجا می‌توانید پیدا کنید؛ مثلاً «بوف کور»ی که خود هدایت در هند چاپ کرد. ما نسخه اصلی‌اش را اینجا داریم، چون دوست مینوی بوده و خودش این اصیل‌ترین نسخه را داده بود؛ پس فقط منابع ادبیات کلاسیک نیست، بلکه کتاب‌های اصی ادبیات مدرن هم در این کتابخانه موجود است. یا مثلاً نامه‌های زیادی داریم که میان جمال‌زاده و مینوی ردوبدل می‌شده و اگر فقط نامه‌های جمال‌زاده به مینوی را بخواهیم چاپ کنیم، خودش یک کتاب پرحجم می‌شود. مینوی آدم پرنویسی بود و در نامه‌نگاری هم خیلی دست گشاده‌ای داشت. این کتابخانه یک دانشکده است.
[7]
به گزارش ایبنا، وقتی در میان قفسه‌های کتابخانه مینوی قدم می‌زنیم، این مکان دیگر تنها یک سالن پر از کتاب به نظر نمی‌رسد؛ بلکه تجسم زنده‌ای از یک آرمان بزرگ است. کتابخانه‌ای که پس از پنجاه سال، وسعت و اعتبار علمی‌اش به‌تنهایی می‌تواند یک دانشکده باشد، یادگاری است از مردی که حق‌گو بود و عاشق فرهنگ این سرزمین. مجتبی مینوی با اهدای گنجینه عمر خود، به ما آموخت که عشق به فرهنگ، تملک نیست، بلکه بخشیدن و جاودانه کردن است. شاید بهترین پایان برای سخن گفتن از مینوی و خانه‌اش، مرور همین حقیقت باشد: کتابخانه‌ای که پنجاه سال پیش چراغ راه پژوهشگران شد، امروز همچنان با همان نور روشن است؛ گواهی خاموش بر اینکه نام و آرمان مردان راست‌گو و فرهنگ‌دوست، هرگز در غبار زمان گم نخواهد شد.
منبع: ایبنا