بنام خداوند جان و خرد
اساتید ارجمند، پژوهشگران گرامی، بانوان و آقایان؛
سلام و عرض ادب دارم و از فرصتی که برای طرح موضوع «میراث مکتوب و دیپلماسی فرهنگی» در اختیار اینجانب قرار گرفته است، سپاسگزارم
امروزه در جهان معاصر، قدرت کشورها دیگر تنها در توان نظامی و اقتصادی خلاصه نمیشود. بسیاری از کشورها دریافتهاند که نفوذ پایدار نه از طریق اجبار، بلکه از طریق جاذبههای فرهنگی، گفتوگو، تعامل و اقناع حاصل میشود. در چنین شرایطی، «دیپلماسی فرهنگی» به یکی از مهمترین ابزارهای قدرت نرم تبدیل شده است.
دیپلماسی فرهنگی بخشی از دیپلماسی عمومی است که از طریق مبادلات فرهنگی، علمی، آموزشی و هنری، در پی ارتقای تصویر بینالمللی کشورها و افزایش نفوذ فرهنگی آنان است. برخلاف دیپلماسی سنتی که عمدتاً میان دولتها جریان داشت، دیپلماسی فرهنگی بر ارتباط مستقیم میان ملتها تأکید دارد؛ ارتباطی که بر پایه جاذبه، تفاهم و تعامل شکل میگیرد
جوزف نای، نظریهپرداز برجستۀ آمریکایی، فرهنگ را یکی از مهمترین منابع قدرت نرم میداند. از همین رو، بسیاری از کشورها سرمایهگذاری گستردهای در عرصۀ دیپلماسی فرهنگی انجام میدهند و از ابزارهایی چون آموزش زبان، تبادلات دانشگاهی، انتشار کتاب، فعالیت مؤسسات فرهنگی و برگزاری رویدادهای علمی و هنری برای گسترش نفوذ فرهنگی خود بهره میگیرند.
جمهوری اسلامی ایران، به دلیل برخورداری از تمدنی چند هزار ساله و میراث فرهنگی غنی، از ظرفیتهای کمنظیری در عرصۀ دیپلماسی فرهنگی برخوردار است. زبان فارسی، ادبیات، فلسفه، عرفان، هنر و علوم ایرانی در طول قرنها بر بخش وسیعی از جهان، از آسیای مرکزی و شبهقارۀ هند گرفته تا قفقاز، آناتولی و جهان اسلام، تأثیرگذار بودهاند.
در میان این ظرفیتها، میراث مکتوب جایگاهی ممتاز دارد. هزاران نسخه خطی فارسی و اسلامی که در کتابخانههای ایران و جهان نگهداری میشود، گواهی روشن بر گستره نفوذ علمی و فرهنگی ایران در طول تاریخ است
میراث مکتوب تنها مجموعهای از اسناد تاریخی نیست، بلکه حافظۀ تاریخی، هویت فرهنگی و تجربۀ تمدنی یک ملت را بازنمایی میکند. این آثار نشان میدهند که ایران در طول تاریخ، سهمی بزرگ در تولید دانش، گسترش علوم، ادبیات، فلسفه و گفتوگوی میان تمدنها داشته است.
میراث مکتوب از چند جهت در دیپلماسی فرهنگی اهمیت بنیادین دارد
نخست آنکه معرفی و انتشار این آثار، تصویر واقعی و مثبتتری از فرهنگ و تمدن ایران در سطح بینالمللی ارائه میدهد. ثبت آثاری چون شاهنامۀ بایسنقری، التفهیم ابوریحان بیرونی، کلیات سعدی، وقفنامۀ ربع رشیدی و خمسۀ نظامی در فهرست حافظۀ جهانی یونسکو، نمونههایی از بهرهگیری از این ظرفیت در عرصۀ دیپلماسی فرهنگی است
دوم آنکه بسیاری از متون کهن، حاصل تعامل و تبادل فکری میان ملتها و تمدنها هستند. ازاینرو، پژوهشهای مشترک پیرامون این آثار میتواند زمینۀ گفتوگو، تفاهم و همکاری علمی میان کشورها را فراهم آورد
سوم آنکه فعالیتهایی همچون فهرستنگاری، تصحیح انتقادی، مرمت، دیجیتالسازی و انتشار نسخههای خطی، فرصتهای گستردهای برای همکاریهای علمی و فرهنگی بینالمللی ایجاد میکند و به تعمیق پیوندهای فرهنگی میان ملتها یاری میرساند
حضار محترم؛
اگر میراث مکتوب را یکی از مهمترین پشتوانههای قدرت نرم ایران بدانیم، طبیعی است که حفاظت، احیا و انتشار این میراث نیز نیازمند نهادهای علمی توانمند و پایدار باشد. در این میان، مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب طی بیش از سه دهه فعالیت، نقشی بیبدیل در صیانت از این سرمایۀ ملی ایفا کرده است.
این مؤسسه که در سال ۱۳۷۲ با امکاناتی بسیار محدود آغاز به کار کرد، به برکت مدیریت عالمانه و داهیانه و مستمردکتر ابرانی ،امروز به یکی از معتبرترین مراکز علمی کشور در عرصۀ تصحیح، احیا و نشر متون کهن تبدیل شده است. انتشار صدها عنوان کتاب، برگزاری نشستهای تخصصی، تربیت پژوهشگران جوان و حمایت از نسل جدید مصححان متون، تنها بخشی از خدمات ارزشمند این مؤسسه است
اهمیت فعالیتهای مؤسسۀ میراث مکتوب تنها در حوزۀ پژوهش داخلی خلاصه نمیشود. بسیاری از آثار منتشرشده توسط این مؤسسه، امروز در کتابخانهها و مراکز علمی معتبر جهان در دسترس پژوهشگران قرار دارد. این امر نشان میدهد که تصحیح و انتشار متون کهن، صرفاً یک فعالیت انتشاراتی نیست، بلکه بخشی مهم از دیپلماسی فرهنگی و علمی ایران در سطح جهانی است
شخصیتهای برجستۀ علمی و فرهنگی ایران و جهان نیز بارها از مؤسسۀ میراث مکتوب بهعنوان یکی از مهمترین نهادهای علمی تأسیسشده در ایران معاصر یاد کردهاند؛ نهادی که توانسته است در حفظ و معرفی میراث تمدنی ایران نقشی ماندگار ایفا کند.
با این همه، باید توجه داشت که صیانت از میراث مکتوب، کاری دشوار، زمانبر و پرهزینه است. محدودیت منابع مالی، هزینههای بالای انتشار و مرمت آثار، کمبود نیروی متخصص و ضرورت بهرهگیری از فناوریهای نوین، از جمله چالشهایی است که این حوزه با آن روبهروست.
امروز، همانند بسیاری از مراکز علمی و فرهنگی کشور، مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب نیز برای استمرار فعالیتهای خود نیازمند حمایتهای گستردهتر است. استمرار حیات چنین نهادی صرفاً یک ضرورت علمی نیست، بلکه ضرورتی ملی و فرهنگی است.
اگر هویت تاریخی، زبان فارسی و میراث تمدنی ایران را از ارکان قدرت نرم کشور بدانیم، بیتردید حمایت از نهادهایی که پاسدار این میراثاند نیز باید در شمار اولویتهای فرهنگی کشور قرار گیرد.
حمایت از مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، حمایت از یک مؤسسه صرف نیست؛ بلکه حمایت از حافظۀ تاریخی ایران، از زبان فارسی، از هویت ملی و از دیپلماسی فرهنگی کشور است. این حمایت میتواند از سوی نهادهای دولتی، دانشگاهها، بخش خصوصی، خیرین فرهنگی و همۀ ایراندوستان صورت گیرد.
اساتید ارجمند، بانوان و آقایان محترم ؛
در جهانی که رقابت کشورها بیش از پیش در عرصۀ فرهنگ و قدرت نرم جریان دارد، حفظ و تقویت نهادهایی چون مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، سرمایهگذاری برای آیندۀ فرهنگی ایران است
میراث مکتوب، شناسنامۀ تمدنی ماست و مؤسساتی همچون مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، حافظان این شناسنامهاند. پاسداری از این میراث، پاسداری از هویت، فرهنگ و نام ایران است
امید است با برنامهریزی دقیق، حمایت مؤثر ، مشارکت همگانی و معرفی شایستۀ میراث مکتوب ایران ، بتوانیم این گنجینۀ ارزشمند را برای نسلهای آینده حفظ کنیم و از آن در جهت تقویت جایگاه فرهنگی و بینالمللی ایران بهرهگیری شایستهتری به عمل آوریم
حمایت مؤثر و معرفی شایستۀ میراث مکتوب ایران، بتوانیم از این گنجینۀ ارزشمند در راستای ارتقای جایگاه فرهنگی و بینالمللی کشور بهرهگیری کنیم.
سپاسگزارم
علیاشرف مجتهد شبستری